ژنتیک و اعتیاد به نیکوتین: چرا بعضی‌ها سریع‌تر معتاد می‌شوند

آیا اعتیاد ارثی است؟ سهم ژن‌ها

اگر یکی از والدینتان سیگاری بوده یا هست، احتمالاً این سؤال به ذهنتان رسیده که آیا خودتان هم از نظر ژنتیکی مستعد اعتیاد به نیکوتین هستید. پاسخ کوتاه این است: ژنتیک و اعتیاد به نیکوتین رابطهٔ واقعی دارند، اما این رابطه به‌معنای «محکومیت» نیست. پژوهش‌های ژنتیکی نشان داده‌اند بخشی از تفاوت افراد در حساسیت به نیکوتین و سختی ترک، به تفاوت‌های ژنتیکی برمی‌گردد، نه فقط اراده یا محیط تربیتی.

با این حال، مهم است این یافته‌ها را با احتیاط بخوانیم. علم هنوز عددی قطعی برای «چند درصد اعتیاد ارثی است» ارائه نمی‌دهد که بشود با اطمینان کامل بیان کرد؛ آنچه مطمئن‌تر است، شناسایی چند ژن و مسیر زیستی مشخص است که در ادامه توضیح می‌دهیم. برای دیدن تصویر کامل‌تر این‌که اعتیاد اصلاً چطور شکل می‌گیرد، نیکوتین و اعتیاد نقطهٔ شروع خوبی است.

ژن گیرندهٔ نیکوتین: CHRNA5

یکی از پرتکرارترین یافته‌های ژنتیک اعتیاد، مربوط به خوشه‌ای از ژن‌ها روی کروموزوم شمارهٔ ۱۵ به نام CHRNA5-CHRNA3-CHRNB4 است. این ژن‌ها دستور ساخت بخشی از گیرندهٔ نیکوتینی مغز را می‌دهند؛ همان گیرنده‌ای که نیکوتین به آن می‌چسبد و پاداش لذت‌بخش ایجاد می‌کند.

به زبان ساده: افرادی که این نسخهٔ خاص ژن را دارند، گیرندهٔ نیکوتینی متفاوتی می‌سازند که واکنش مغزشان به نیکوتین را تغییر می‌دهد. این می‌تواند توضیح دهد چرا برخی افراد از همان اولین سیگار حس قوی‌تری تجربه می‌کنند یا سریع‌تر به مصرف روزانه می‌رسند. برای درک این‌که این پاداش عصبی دقیقاً چطور کار می‌کند، چرا ترک سیگار سخت است مکانیسم کامل‌تر را شرح می‌دهد.

سرعت متابولیسم نیکوتین

بخش دیگری از تفاوت‌های ژنتیکی به سرعتی برمی‌گردد که بدن افراد نیکوتین را می‌شکند و از خون خارج می‌کند. نیمه‌عمر نیکوتین در بدن به‌طور معمول حدود دو ساعت است، و متابولیت اصلی آن، کوتینین، نیمه‌عمری در حدود شانزده ساعت دارد ^[۲]. سرعت این متابولیسم بین افراد مختلف یکسان نیست و بخشی از این تفاوت، ریشهٔ ژنتیکی دارد.

چرا این موضوع مهم است؟ کسی که نیکوتین را سریع‌تر متابولیزه می‌کند، زودتر دچار افت سطح نیکوتین خون و علائم خفیف ترک می‌شود؛ برای همین ممکن است روزانه سیگار بیشتری بکشد تا آن سطح را حفظ کند. مصرف مکرر نیکوتین، صرف‌نظر از سرعت متابولیسم، تعداد گیرنده‌های نیکوتینی مغز را هم افزایش می‌دهد و همین موضوع تحمل و علائم ترک را تشدید می‌کند ^[۲]. یعنی زمینهٔ ژنتیکی متابولیسم و پاسخ گیرنده‌ها، هر دو با هم تعیین می‌کنند که ترک برای یک نفر چقدر سخت‌تر از دیگری باشد.

ژن‌ها سرنوشت نیستند

نکتهٔ کلیدی که نباید فراموش شود این است: زمینهٔ ژنتیکی، احتمال را تغییر می‌دهد، نه نتیجهٔ نهایی را تضمین می‌کند. گزارش جامع جراح عمومی آمریکا دربارهٔ زیست‌شناسی و رفتار اعتیاد به تنباکو، فرایندهای دارویی و رفتاری این اعتیاد را از نظر شدت، شبیه اعتیاد به هروئین و کوکائین توصیف کرده است ^[۳]. این توصیف نشان می‌دهد اعتیاد به نیکوتین، حتی با زمینهٔ ژنتیکی قوی، یک بیماری قابل درمان است، نه یک محکومیت ابدی؛ میلیون‌ها نفر با هر سطحی از زمینهٔ ژنتیکی، هر سال سیگار را با موفقیت ترک می‌کنند.

عوامل محیطی هم در کنار ژن‌ها نقش می‌سازند: سنی که فرد شروع به سیگار کشیدن می‌کند، میزان دسترسی به سیگار، فشار اجتماعی و حتی سطح استرس روزمره، همگی روی این‌که زمینهٔ ژنتیکی چقدر واقعاً «فعال» شود، اثر می‌گذارند. برای همین است که والدین سیگاری، فرزندی می‌سازند که ریسک بالاتری دارد، نه فرزندی که حتماً سیگاری خواهد شد؛ همین موضوع در بحث نوجوانان و سیگار با جزئیات بیشتری بررسی شده است.

باور غلط رایج دیگری هم همین‌جا شکل می‌گیرد: این‌که «چون در خانواده‌ام ارثی است، هیچ‌وقت نمی‌توانم کامل ترک کنم». این باور از جنس همان تصورات نادرستی است که در افسانه‌های نیکوتین بررسی شده‌اند؛ زمینهٔ ژنتیکی ممکن است لایهٔ شیمیایی اعتیاد شما را کمی سخت‌تر کند، اما روی لایهٔ عادتی و هویتی اعتیاد، که در اعتیاد روانی به سیگار توضیح داده شده، همان اندازه که برای هرکس دیگری اثر دارد، اثر می‌گذارد؛ یعنی همان تکنیک‌ها برای شما هم جواب می‌دهند.

معنی برای انتخاب دارو

فایدهٔ عملی این دانش ژنتیکی، در انتخاب و ادامهٔ روش ترک است. کسی که متابولیسم سریع‌تری دارد یا زودتر دچار علائم ترک می‌شود، معمولاً به دوز مناسب‌تر یا دورهٔ طولانی‌تر جایگزین نیکوتین نیاز دارد تا سطح نیکوتین خونش بیش‌ازحد نوسان نکند. تفاوت‌های فردی در پاسخ به هر روش ترک، طبیعی هستند و به‌معنای شکست شما در دفعهٔ قبل نیستند.

بهترین راه برای مدیریت این تفاوت‌ها، مشورت مستقیم با پزشک یا داروساز است، نه حدس‌زدن یا کپی‌کردن دوز و روش فرد دیگری؛ ایشان می‌توانند بر اساس تعداد سیگار روزانه، شدت علائم ترک در تلاش‌های قبلی و سابقهٔ بیماری‌های زمینه‌ای، دوز و مدت درمان را برایتان تنظیم کنند. اگر در تلاش‌های قبلی با یک روش خاص علائم ترک شدیدی داشتید یا خیلی زود دوباره ولع سراغتان آمد، همین اطلاعات را حتماً با پزشک یا داروساز در میان بگذارید؛ چون می‌تواند نشانهٔ متابولیسم سریع‌تر نیکوتین در بدن شما باشد و روش بعدی را عوض کند. مقایسهٔ کامل روش‌های موجود را هم در روش‌های ترک سیگار می‌توانید ببینید.

قدم بعدی شما

اگر حس می‌کنید ترک سیگار برایتان از خیلی‌های دیگر سخت‌تر بوده، احتمال زیاد بخشی از آن به زمینهٔ ژنتیکی و سرعت متابولیسم شما برمی‌گردد، نه ضعف اراده. این را با پزشک یا داروساز خود در میان بگذارید تا دوز و روش درمان متناسب با بدن خودتان تنظیم شود، و اگر فکر می‌کنید سیگار به شما آرامش می‌دهد، آیا سیگار واقعاً آرامش می‌دهد را هم بخوانید تا این باور را هم با شواهد بسنجید.