ضررهای سیگار در یک عدد: سیگار هر سال چند نفر را میکشد؟
اگه قراره فقط یک عدد از این صفحه یادتون بمونه، این باشه: دخانیات تا نیمی از کسانی رو که مصرفش میکنن میکشه [۱]. برآورد سازمان جهانی بهداشت اینه که هر سال بیش از ۸ میلیون نفر بهخاطر دخانیات میمیرن؛ بیش از ۷ میلیون نفرشون خودشون مصرفکننده بودن و حدود ۱٫۳ میلیون نفر فقط در معرض دود دیگران قرار داشتن [۱].
«نیمی از مصرفکنندهها» یعنی ضرر سیگار یک احتمال دور نیست؛ شبیه شیر یا خط انداختن یک سکهست. دو مطالعهٔ بزرگ و طولانی، یکی پیگیری ۵۰ سالهٔ پزشکان بریتانیایی و دیگری تحلیل جمعیت آمریکا، به یک نتیجه رسیدن: سیگاریها بهطور میانگین حدود ۱۰ سال زودتر از هرگزسیگاریها میمیرن [۲، ۳]. این عدد میانگینه؛ برای کسی که از نوجوانی روزی یک بسته میکشه ماجرا سنگینتره و برای کممصرفها سبکتر، ولی صفر نیست.
چه چیزی برمیگرده: تقریباً همهٔ این ده سال، به شرطی که زود ترک کنید. در مطالعهٔ پزشکان بریتانیایی، ترک در ۳۰، ۴۰، ۵۰ و ۶۰ سالگی بهترتیب حدود ۱۰، ۹، ۶ و ۳ سال امید به زندگی رو برگردوند [۲]. یعنی هیچ سنی برای ترک «دیر» نیست؛ فقط هر چی زودتر، سالهای بیشتری برمیگرده.
شواهد علمی
تحلیل جها و همکاران روی جمعیت آمریکا نشان داد کسانی که بین ۲۵ تا ۳۴، ۳۵ تا ۴۴ و ۴۵ تا ۵۴ سالگی ترک میکنند بهترتیب حدود ۱۰، ۹ و ۶ سال عمر به دست میآورند، و ترک پیش از ۴۰ سالگی حدود ۹۰ درصد خطر اضافی مرگ ناشی از ادامهٔ سیگار را حذف میکند [۳].
حالا ببینیم این ده سال دقیقاً از کجا کم میشه: اندام به اندام.
ریه: از سرفهٔ صبحگاهی تا COPD
ریه اولین جاییه که دود بهش میرسه و اولین جاییه که آسیب میبینه. راههای هوایی شما با مژکهای ریزی پوشیده شدهن که خلط و ذرات رو به سمت بالا میرونن. دود سیگار این مژکها رو فلج و کمکم نابود میکنه؛ نتیجهش همون «سرفهٔ سیگاری» صبحهاست: ریهای که دیگه نمیتونه خودش رو تمیز کنه و به سرفه متوسل میشه.
مشکل اصلی اما عمیقتر از سرفهست. ظرفیت ریه (که با شاخصی به نام FEV1 اندازه گرفته میشه) در همهٔ ما با بالا رفتن سن آرومآروم کم میشه؛ در سیگاریهای مستعد، این افت خیلی تندتره و به تغییرات انسدادی برگشتناپذیر میرسه [۷]. اسم این وضعیت بیماری انسداد مزمن ریه یا COPD است که آمفیزم و برونشیت مزمن رو در بر میگیره. دود حتی روی ژنوم سلولهای پوشانندهٔ نایژهها هم رد میذاره: در یک مطالعه، هر سلول این بافت در سیگاریها بین ۱٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ جهش اضافی داشت [۸].
چه چیزی برمیگرده: بافت آمفیزمی که از بین رفته برنمیگرده، ولی ترک سیگار مهمترین درمان COPD است و جلوی افت تند عملکرد ریه رو میگیره [۹]. تنفس ظرف ۷۲ ساعت راحتتر میشه و سرفه و خسخس بین ۳ تا ۹ ماه کم میشه [۱۰]. مکانیسم آسیب، منحنی فلچر و پتو و تشخیص با اسپیرومتری رو در مقالهٔ سیگار و ریه: از سرفهٔ سیگاری تا COPD و آمفیزم کامل توضیح دادهایم.
قلب و عروق: خطری که با یک نخ هم شروع میشود
هر نخ سیگار دو کار فوری با قلب میکنه: ضربان قلب رو بالا میبره و با مونوکسید کربن، جای بخشی از اکسیژن خون رو میگیره. اینها موقتیان؛ ضربان قلب ۲۰ دقیقه بعد از آخرین سیگار پایین میآد و مونوکسید کربن ظرف ۱۲ ساعت به سطح طبیعی برمیگرده [۶]. ولی وقتی این اتفاق روزی دهها بار و سالها تکرار بشه، دیوارهٔ رگها آسیب میبینه و راه برای بیماری کرونری، سکتهٔ قلبی و سکتهٔ مغزی باز میشه.
نکتهای که خیلیها نمیدونن: این خطر با مقدار سیگار خطی نیست. فراتحلیلی از ۱۴۱ مطالعهٔ همگروهی نشون داد یک نخ در روز حدود نیمی از خطر اضافی بیماری قلبی ۲۰ نخ در روز رو داره [۵]. حتی کسی که خودش سیگار نمیکشه و فقط در معرض دود قرار داره، در معرض بیماری قلبی و سکتهست [۱۱].
چه چیزی برمیگرده: قلب از قدرشناسترین اندامهاست. یک سال بعد از ترک، خطر حملهٔ قلبی نصف یک سیگاری میشه و طی یک تا دو سال بهشدت افت میکنه [۱۰، ۶]. در سیگاریهای سنگین سابق، خطر بیماری قلبیعروقی طی ۵ سال ۳۹ درصد کم میشه، هرچند تا ۱۰ تا ۱۵ سال بالاتر از هرگزسیگاریها میمونه [۱۲]. بعد از ۱۵ سال، خطر بیماری کرونری به سطح غیرسیگاریها نزدیک میشه [۶]. راهنمای انجمن قلب اروپا هم تأکید میکنه که ترک سیگار فارغ از افزایش وزن احتمالی توصیه میشه، چون اضافهوزن چیزی از فایدهٔ ترک کم نمیکنه [۱۳]. فشار خون، آریتمی و سکته رو در مقالهٔ تأثیر سیگار بر قلب جدا بررسی کردهایم.
سرطان: ۱۵ نوع سرطانی که سیگار ایجاد میکند
دود سیگار بیش از ۷٬۰۰۰ مادهٔ شیمیایی داره [۱۴] و دهها تای اونها سرطانزای شناختهشدهان. این مواد با خون به همهجای بدن میرن؛ برای همین سیگار فقط سرطان ریه نمیسازه. آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) شواهد کافی داره که سیگار این سرطانها رو ایجاد میکنه [۴]:
- ریه
- حفرهٔ دهان
- حلق
- حنجره
- مری
- معده
- روده و راستروده
- کبد
- پانکراس
- حفرهٔ بینی و سینوسها
- دهانهٔ رحم
- تخمدان (نوع موسینی)
- مثانه
- کلیه و حالب
- مغز استخوان (لوسمی میلوئید)
چهار تای این فهرست — معده، روده، کبد و پانکراس — همه در دستگاه گوارشاند؛ سیگار و دستگاه گوارش هر کدام را جداگانه باز کرده است.
سیگار کشیدن بعد از تشخیص سرطان هم ماجرا رو بدتر میکنه: گزارش ۲۰۱۴ جراح عمومی آمریکا نشون داد ادامهٔ سیگار بعد از تشخیص، مرگومیر، سمیت درمان، عود و سرطانهای ثانویه رو بیشتر میکنه [۱۵].
چه چیزی برمیگرده: خطر سرطان دهان، گلو و حنجره طی ۵ تا ۱۰ سال بعد از ترک نصف میشه و خطر سرطان ریه بعد از ۱۰ سال [۶]. اما صادقانه بگیم: در سیگاریهای سنگین، خطر سرطان ریه طی ۵ سال اول ۳۹ درصد کم میشه ولی تا ۲۵ سال بعد همچنان بیش از سه برابر هرگزسیگاریهاست [۱۶]. یعنی هر سال تأخیر در ترک، سالهای بیشتری از این «دورهٔ انتظار» رو به شما تحمیل میکنه. عدد به عدد ماجرا رو در مقالهٔ سیگار و سرطان بخونید.
مغز: سکتهٔ مغزی، اعتیاد و خلقوخو
مغز از دو طرف با سیگار درگیره. از یک طرف، همون آسیب عروقی که برای قلب گفتیم در رگهای مغز هم اتفاق میافته و خطر سکتهٔ مغزی رو حتی در مصرف کم بالا میبره [۵]. دود دست دوم هم برای بزرگسالان خطر سکته داره [۱۱].
از طرف دیگه، نیکوتین مستقیم روی مدارهای پاداش مغز اثر میذاره. گزارش جراح عمومی آمریکا فرایندهای دارویی و رفتاری اعتیاد به تنباکو رو مشابه اعتیاد به هروئین و کوکائین توصیف میکنه [۱۷]. همین باعث میشه خیلیها فکر کنن سیگار «آرومشون میکنه»؛ در حالی که چیزی که آروم میشه، علائم ترک نیکوتین سیگار قبلیه.
چه چیزی برمیگرده: خلقوخو. مروری در BMJ نشون داد ترک سیگار با کاهش افسردگی، اضطراب و استرس و بهبود خلق مثبت و کیفیت زندگی همراهه، با اندازهٔ اثری برابر یا بزرگتر از داروهای ضدافسردگی [۱۸]. ارتباط سیگار با زوال عقل و حافظه رو جداگانه در مقالهٔ تأثیر سیگار بر مغز بررسی کردهایم.
پوست، دهان، چشم و استخوان: آسیبهایی که توی آینه میبینید
پوست
سیگار آنزیمهای تجزیهکنندهٔ کلاژن رو زیاد میکنه، خونرسانی به پوست رو کم میکنه و آسیب اکسیداتیو ایجاد میکنه؛ حاصلش چروک زودرس و پیری زودهنگام پوسته [۱۹]. چه چیزی برمیگرده: گردش خون طی ۲ تا ۱۲ هفته بعد از ترک بهتر میشه [۱۰] و همین اولین چیزیه که توی رنگ چهره دیده میشه. جزئیات در مقالهٔ تأثیر سیگار بر پوست صورت.
دهان و دندان
سیگار عامل عمدهٔ بیماری لثه، از دست دادن دندان، شکست ایمپلنت و سرطان دهانه [۲۰]. چه چیزی برمیگرده: حس چشایی و بویایی ظرف ۴۸ ساعت بهتر میشه [۱۰] و خطر بیماری لثه طی چند سال به سطح غیرسیگاریها نزدیک میشه [۲۰]. بیشتر بخونید: سیگار و دندان و لثه.
چشم
سیگار خطر دژنراسیون ماکولا، آبمروارید، خشکی چشم و رتینوپاتی دیابتی رو بالا میبره؛ سیگاریها تا دو برابر بیشتر در معرض دژنراسیون ماکولا هستن [۲۱]. چه چیزی برمیگرده: این آسیبها تدریجیان، پس هر سال زودتر ترک کردن یعنی سالهای بیشتری بینایی سالم. توضیح کامل در مقالهٔ تأثیر سیگار بر چشم.
استخوان و ترمیم
فراتحلیلی از ۱۴۰ مطالعه با بیش از ۴۷۹ هزار بیمار نشون داد عوارض ترمیم زخم در سیگاریها بهطور معناداری شایعتر از غیرسیگاریهاست [۲۲]؛ چون جوشخوردن شکستگی هم به همون خونرسانی سالم وابستهست، منطقیه که زخم جراحی و شکستگی هر دو در سیگاریها دیرتر جوش بخورن. چه چیزی برمیگرده: ترک سیگار پیش از جراحی، عفونت محل عمل رو کم میکنه [۲۲]. پوکی استخوان و شکستگی رو در مقالهٔ سیگار و پوکی استخوان جدا بررسی کردهایم.
باروری و جنین: اثری که به نسل بعد میرسد
سیگار در زنان و مردان باروری رو کم میکنه؛ در زنان یائسگی رو ۱ تا ۴ سال جلو میاندازه و در مردان کیفیت اسپرم رو پایین میآره [۲۳]. مردان سیگاری ۵۱ درصد بیشتر از غیرسیگاریها دچار اختلال نعوظ میشن [۲۴].
در بارداری ماجرا جدیتره: سیگار خطر خونریزی غیرطبیعی در بارداری و زایمان رو دو برابر میکنه و خطر پارگی زودرس کیسهٔ آب، جفت سرراهی، جداشدن جفت، بارداری خارج رحم و مردهزایی رو بالا میبره [۲۵].
چه چیزی برمیگرده: بخشی از اثر روی باروری با ترک برمیگرده [۲۳] و خطر اختلال نعوظ در سیگاریهای سابق به ۲۹ درصد کاهش پیدا میکنه [۲۴]. ترک در هر هفتهای از بارداری فایده داره و بیشترین فایده قبل از هفتهٔ ۱۵ است [۲۶]. بیشتر بخونید: سیگار و ناباروری مردان و سیگار و باروری زنان.
هشدار
اگر باردار هستید، بیماری قلبی، ریوی یا دیابت دارید یا داروی خاصی مصرف میکنید، پیش از انتخاب روش ترک (بهویژه دارو یا جایگزین نیکوتین) با پزشک یا داروساز مشورت کنید. این مقاله جایگزین معاینه و مشاورهٔ پزشکی نیست.
دیابت و ایمنی بدن
سیگار خطر دیابت نوع ۲ رو ۳۷ درصد بالا میبره [۲۷] و اگه دیابت دارید، خطر آسیب چشمیاش رو هم بیشتر میکنه [۲۱]. برای همین انجمن دیابت آمریکا توصیه میکنه همهٔ افراد دیابتی از هر شکل تنباکو دور بمونن و برای ترک، مشاوره و دارو دریافت کنن [۲۸].
سیستم ایمنی هم بینصیب نمیمونه: عفونت زخم بعد از جراحی در سیگاریها شایعتره [۲۲] و بچههای در معرض دود، بیشتر دچار عفونت گوش و عفونتهای تنفسی میشن [۱۱].
چه چیزی برمیگرده: خطر دیابت در سالهای اول بعد از ترک حتی کمی بالاتره، ولی طی حدود ۱۰ سال به سطح غیرسیگاریها نزدیک میشه [۲۷]. اگه دیابت دارید، مقالهٔ سیگار و دیابت رو بخونید.
اطرافیان: دود دست دوم و سوم
از آن ۸ میلیون مرگ سالانه، حدود ۱٫۳ میلیون نفر کسانیان که خودشون سیگار نمیکشیدن [۱]. دود دست دوم در بزرگسالان باعث بیماری قلبی، سکته و سرطان ریه میشه و در بچهها عفونت گوش، حملات شدیدتر آسم، عفونت تنفسی و مرگ ناگهانی نوزاد؛ هیچ سطح بیخطری براش وجود نداره [۱۱].
دود دست سوم هم هست: باقیماندهای که بعد از خاموش شدن سیگار روی فرش، دیوار، مبل و اسباببازیها میمونه [۲۹]. یعنی «توی بالکن میکشم» همهٔ مشکل رو حل نمیکنه.
چه چیزی برمیگرده: این تنها بخش این مقالهست که برگشتش فوریه: از لحظهای که ترک میکنید، اطرافیانتون دیگه در معرض دود شما نیستن. جزئیات در مقالهٔ دود دست دوم سیگار و مقالهٔ دود دست سوم.
حتی یک نخ در روز
شاید فکر کنید «من که کم میکشم». همون فراتحلیل ۱۴۱ مطالعهای نشون داد یک نخ در روز در مردان ۴۸ درصد از خطر اضافی بیماری کرونری ۲۰ نخ در روز رو داره؛ نویسندهها نتیجه گرفتن که برای قلب و عروق سطح ایمنی وجود نداره [۵]. سیگار «لایت» هم راه فرار نیست: تغییر به سیگارهای لایت یا کمقطران خطر بیماری رو کم نکرده، چون سیگاریها احتمالاً همون مقدار سم رو استنشاق میکنن [۳۰].
چه چیزی برمیگرده: کمکردن قدم خوبیه، ولی سالهای عمر با ترک کامل برمیگرده نه با کمکردن [۲]. چرا اینطوره؟ در مقالهٔ حتی یک نخ سیگار در روز توضیح دادهایم.
خبر خوب: بعد از ترک چه چیزهایی برمیگردد؟
هر بخش این مقاله با یک «چه چیزی برمیگرده» تموم شد. اگه همه رو کنار هم بذاریم، جدول زمانی ترمیم بدن این شکلیه:
| زمان بعد از ترک | چه اتفاقی میافتد | منبع |
|---|---|---|
| ۲۰ دقیقه | ضربان قلب پایین میآید | [۶] |
| ۱۲ ساعت | مونوکسید کربن خون طبیعی میشود | [۶] |
| ۴۸ ساعت | چشایی و بویایی بهتر میشود | [۱۰] |
| ۷۲ ساعت | تنفس راحتتر میشود | [۱۰] |
| ۲ تا ۱۲ هفته | گردش خون بهتر میشود | [۱۰] |
| ۳ تا ۹ ماه | سرفه و خسخس کم میشود | [۱۰] |
| ۱ تا ۲ سال | خطر حملهٔ قلبی بهشدت کم میشود | [۶] |
| ۵ تا ۱۰ سال | خطر سرطان دهان، گلو و حنجره نصف میشود | [۶] |
| ۱۰ سال | خطر سرطان ریه نصف میشود | [۶] |
| ۱۵ سال | خطر بیماری کرونری نزدیک به غیرسیگاری میشود | [۶] |
و سن مانع نیست. فراتحلیلی از ۱۷ مطالعه در افراد بالای ۶۰ سال نشون داد سیگاریهای فعلی حدود دو برابر و سیگاریهای سابق حدود ۱٫۳ برابر غیرسیگاریها خطر مرگ دارن، و این خطر با گذشت زمان از ترک، حتی در سنین بالا، کم میشه [۳۱]. گزارش ۲۰۲۰ جراح عمومی آمریکا هم خلاصهٔ همهٔ اینهاست: ترک در هر سنی فایده داره و میتونه تا یک دهه به امید زندگی اضافه کنه [۳۲]. جدول کامل، از ۲۰ دقیقه تا ۲۰ سال، رو در راهنمای بعد از ترک سیگار چه اتفاقی در بدن میافتد ببینید.
قدم بعدی شما
این صفحه نقشهٔ ضررها بود؛ نقشهٔ راه ترک جای دیگهست. اگه فقط یک کار میکنید، راهنمای کامل ترک سیگار رو باز کنید و قدم اول، یعنی تعیین روز ترک، رو همین امروز بردارید. اگه دلتون میخواد اول ببینید سیگار چقدر از جیبتون میبره، ماشینحساب هزینهٔ سیگار دو دقیقه وقت میگیره. هر اندامی که براتون مهمتر بود، مقالهٔ اختصاصی خودش رو داره؛ لینکهاش در همین صفحهست.