تاثیر سیگار بر مغز: سکته مغزی، زوال عقل و حافظه

تاثیر سیگار بر مغز: سکتهٔ مغزی از کجا شروع می‌شود؟

تاثیر سیگار بر مغز را بهتر از هر جای دیگری می‌شود در رگ‌های خونی مغز دید. سیگار دیوارهٔ رگ‌ها رو ملتهب می‌کنه، لخته‌شدن خون رو آسون‌تر می‌کنه و فشار خون رو بالا می‌بره؛ هر سه‌تای این‌ها دقیقاً همون زمینه‌ایه که سکتهٔ مغزی روش اتفاق می‌افته. نکتهٔ مهم اینه که این خطر با تعداد سیگار کم نمی‌شه؛ فراتحلیل بزرگی از ۱۴۱ مطالعهٔ هم‌گروهی نشون داد یک نخ سیگار در روز حدود نیمی از خطر اضافی بیماری قلبی و سکته رو داره که یک بستهٔ کامل (۲۰ نخ) در روز ایجاد می‌کنه؛ در مردان این عدد برای بیماری کرونری قلب حدود ۴۸ درصد بود ^[۱].

این یافته برای کسانی که فکر می‌کنن «من فقط گاهی و کم می‌کشم، پس در امانم» خبر مهمیه: توی بحث سکتهٔ مغزی، کم‌مصرف بودن ریسک رو به صفر نمی‌رسونه، فقط کمی کمش می‌کنه. برای جزئیات کامل‌تر اثر سیگار روی قلب و عروق، تأثیر سیگار بر قلب رو هم بخونید؛ چون سکته و بیماری قلبی از یک ریشهٔ مشترک می‌آن.

سکتهٔ مغزی هم دو نوع اصلی داره و سیگار روی هر دو اثر می‌ذاره. توی نوع شایع‌تر، لخته‌ای رگ باریک‌شدهٔ مغز رو می‌بنده و خون‌رسانی به بخشی از مغز قطع می‌شه؛ التهاب و چسبندگی بیشتر خون که سیگار ایجاد می‌کنه، دقیقاً همین لخته‌شدن رو تسهیل می‌کنه. توی نوع کم‌شایع‌تر هم که رگ مغزی پاره می‌شه، فشار خون بالا نقش اصلی رو داره و سیگار یکی از عواملیه که فشار خون رو بالا می‌بره. به همین دلیل پزشک‌ها معمولاً کنترل فشار خون و ترک سیگار رو کنار هم توصیه می‌کنن، نه جدا از هم.

سیگار و عروق مغز؛ چرا سن مهم نیست

نکتهٔ دیگه‌ای که کمتر بهش توجه می‌شه اینه که آسیب عروقی سیگار به سن خاصی محدود نیست. سکتهٔ مغزی معمولاً بیماری میان‌سالی و سالمندی دونسته می‌شه، اما آسیب سیگار به عروق از همون سال‌های اول مصرف شروع می‌شه، حتی توی افراد جوان. به همین دلیله که ترک سیگار، حتی توی دهه‌های ۲۰ و ۳۰ زندگی، فایدهٔ بلندمدت زیادی برای مغز داره، نه فقط برای افراد مسن‌تر.

زوال عقل و آلزایمر: چه می‌دونیم؟

رابطهٔ سیگار با زوال عقل و آلزایمر موضوعیه که باید با احتیاط دربارهٔ آن صحبت کرد. نمی‌شه گفت «سیگار قطعاً باعث آلزایمر می‌شه»، اما شواهد اپیدمیولوژیک به‌طور مداوم سیگار رو یکی از عوامل خطر قابل‌تغییر برای زوال عقل معرفی می‌کنن. سازوکار پیشنهادی هم با آنچه دربارهٔ سکته گفتیم هم‌خانواده‌ست: آسیب به عروق کوچک مغز، کاهش جریان خون و التهاب مزمن، زمینه رو برای افت تدریجی عملکرد مغز فراهم می‌کنه.

نکتهٔ مهمی که باید بدونید اینه که این رابطه هنوز به‌اندازهٔ رابطهٔ سیگار با سرطان ریه یا سکته، قطعی و روشن نیست؛ تحقیقات توی این حوزه ادامه داره. با این حال، از اونجا که سیگار به‌طور اثبات‌شده برای عروق مغز مضره و زوال عقل عروقی یکی از انواع شناخته‌شدهٔ زوال عقل هست، ترک سیگار توی هر سنی یک قدم منطقی برای محافظت از مغز به‌حساب می‌آد.

حافظه و شناخت در میان‌سالی

تاثیر سیگار بر مغز فقط داستان سکته و آلزایمر در سنین بالا نیست؛ در میان‌سالی هم اثر خودش را نشان می‌دهد. کاهش مزمن اکسیژن‌رسانی به مغز، به‌خاطر تنگ‌شدن عروق و اثر مونوکسید کربن روی گلبول‌های قرمز، می‌تونه با گذر زمان روی سرعت پردازش، تمرکز و حافظهٔ کوتاه‌مدت اثر بذاره. خیلی از افراد سیگاری همین موضوع رو در قالب «انگار ذهنم قبلاً تیزتر بود» توصیف می‌کنن، بدون این‌که بدونن سیگار می‌تونه بخشی از دلیلش باشه.

خبر خوب اینه که مغز عضو بسیار انعطاف‌پذیریه. با ترک سیگار و بهبود جریان خون، خیلی از افراد می‌گن بعد از چند هفته تا چند ماه، ذهنشون روشن‌تر و تمرکزشون بهتر شده.

افسانهٔ «سیگار تمرکز می‌ده»

این یکی از رایج‌ترین توجیه‌هاییه که سیگاری‌ها برای ادامهٔ مصرف می‌آرن: «وقتی سیگار می‌کشم بهتر تمرکز می‌کنم». واقعیت پیچیده‌تر از این حرفه. طبق مرور منتشرشده در نشریهٔ NEJM، نیکوتین طی ۱۰ تا ۲۰ ثانیه از ریه به مغز می‌رسه و با آزادسازی دوپامین، حس هوشیاری و رضایت موقتی ایجاد می‌کنه ^[۲]. اما این حس توی بیشتر موارد فقط رفع علائم ترک نیکوتینه، نه تقویت واقعی مغز؛ یعنی مغز فردی که مدام سیگار می‌کشه، بین سیگارها دچار افت خفیف تمرکز و بی‌قراری می‌شه و سیگار بعدی فقط اون رو به حالت پایه برمی‌گردونه، نه بالاتر از اون.

مصرف مکرر نیکوتین باعث افزایش تعداد گیرنده‌های نیکوتینی مغز می‌شه؛ همین افزایش گیرنده‌هاست که چرخهٔ تحمل و علائم ترک رو می‌سازه ^[۲]. برای همین افراد زیادی بعد از ترک سیگار، در هفته‌های اول با عدم تمرکز و «مه مغزی» دست‌وپنجه نرم می‌کنن؛ این وضعیت موقتیه و راهکارهای عملی‌اش رو در عدم تمرکز و مه مغزی بعد از ترک سیگار توضیح داده‌ایم. برای شناخت دقیق‌تر خود نیکوتین و تفاوتش با سایر مواد دود سیگار هم نیکوتین چیست و با مغز و بدن چه می‌کند؟ رو بخونید.

بعد از ترک: خطر سکته کی عادی می‌شه؟

برای بیشتر عوارض قلبی-عروقی سیگار، جدول زمانی نسبتاً روشنی وجود داره. طبق دادهٔ CDC، خطر حملهٔ قلبی ظرف یک تا دو سال بعد از ترک به‌شدت کم می‌شه و خطر بیماری کرونری قلب ظرف حدود ۱۵ سال به سطح نزدیک به غیرسیگاری‌ها می‌رسه ^[۳]. برای سکتهٔ مغزی به‌طور اختصاصی، عدد دقیق و یکسانی که همهٔ منابع روش توافق داشته باشن در دست نیست؛ اما چون سکته هم یک بیماری عروقیه و از همون مسیرهای التهاب و لخته‌شدن خون آسیب می‌بینه، منطقیه که با گذر زمان از همون روند بهبود سود ببره.

نکتهٔ عملی اینه که منتظر نمونید تا عدد دقیقی پیدا کنید؛ هرچه زودتر ترک کنید، عروق مغزیتون زودتر فرصت ترمیم پیدا می‌کنن. فهرست کامل‌تر فایده‌های ترک برای بدن و ذهن رو هم می‌تونید در فواید ترک سیگار ببینید.

قدم بعدی شما

اگر نگران تاثیر سیگار بر مغز خودتان یا یکی از عزیزانتان هستید، بهترین کاری که می‌شود کرد، شروع فرآیند ترک است، نه صبر کردن برای علامت هشدار جدی‌تر. برای دیدن تصویر کامل ضررهای سیگار روی بقیهٔ اندام‌های بدن هم به ضررهای سیگار برای بدن سر بزنید و مسیر مناسب خودتون برای ترک رو از همون‌جا پیدا کنید.