تاثیر سیگار بر ناباروری مردان: کیفیت اسپرم چطور آسیب میبیند؟
وقتی حرف از تاثیر سیگار بر ناباروری مردان میشه، اولین موضوع کیفیت اسپرمه. کمیتهٔ انجمن پزشکی باروری آمریکا (ASRM) اعلام کرده سیگار در مردان با کاهش کیفیت اسپرم همراهه [۱]؛ این کاهش کیفیت چند جنبه داره: تعداد اسپرم کمتر میشه، حرکت اسپرمها (که برای رسیدن به تخمک حیاتیه) کندتر میشه و درصد اسپرمهای با شکل غیرطبیعی بالاتر میره. مواد سمی دود سیگار همچنین میتونن به DNA درون اسپرم هم آسیب بزنن، چیزی که روی باروری و حتی سلامت جنین احتمالی اثر میذاره.
نکتهٔ مهم اینه که این آسیبها اغلب بدون هیچ علامت قابلاحساسی پیش میرن؛ مردی که سیگار میکشه معمولاً هیچ نشونهٔ بیرونی از افت کیفیت اسپرمش نمیبینه، تا وقتی که برای بچهدار شدن تلاش کنه و مشکل پیدا بشه. برخلاف تصور رایج، ناباروری فقط یک مسئلهٔ زنانه نیست؛ در بخش قابلتوجهی از زوجهایی که برای بارداری مشکل دارن، عامل مردانه هم نقش داره، و سیگار یکی از معدود عوامل قابلتغییریست که مرد میتونه بدون دخالت پزشکی و فقط با یک تصمیم، اصلاحش کنه.
به همین دلیل توصیهٔ عمومی پزشکان باروری این است که هر دو طرف زوج، نه فقط زن، برنامهٔ سلامت خودشون رو پیش از اقدام برای بارداری جدی بگیرن؛ ترک سیگار یکی از سادگیترین و کمهزینهترین این اقدامهاست.
اختلال نعوظ: خطر به عدد
بخش دیگهٔ ماجرا که خیلی زودتر از ناباروری خودش رو نشون میده، اختلال نعوظه. مرور نظاممند و فراتحلیلی که در PLOS ONE منتشر شد نشون داد سیگاریهای فعلی ۵۱ درصد بیشتر از افراد غیرسیگاری در معرض اختلال نعوظ هستن؛ سیگاریهای سابق هم ۲۹ درصد بیشتر در معرض این خطرن [۲]. این دو عدد کنار هم یک پیام روشن دارن: ترک سیگار خطر اضافه رو تقریباً نصف میکنه، از ۵۱ درصد به ۲۹ درصد. برای خیلی از مردها، اختلال نعوظ زودتر و ملموستر از هر آزمایش اسپرمی حس میشه؛ برای همین همین یک عدد بهتنهایی میتونه انگیزهٔ قویای برای شروع ترک باشه، حتی اگه بحث بچهدار شدن هنوز مطرح نباشه.
سازوکار عروقی: چرا سیگار روی این دو موضوع اثر میگذارد؟
نعوظ به جریان خون کافی و سالم به سمت اندام تناسلی وابستهست؛ همون رگهای کوچکی که در بخش تأثیر سیگار بر قلب دربارشون صحبت کردیم، اینجا هم نقش اصلی رو دارن. نیکوتین و مونوکسید کربن دود سیگار همین رگهای کوچک رو تنگ میکنن و آسیب اکسیداتیو ایجاد میکنن؛ نتیجهاش خونرسانی ضعیفتر، هم به بافتهای ساخت اسپرم و هم به اندام تناسلی. جزئیات کامل این آسیب عروقی و اثرش روی قلب و مغز رو در مقالهٔ تأثیر سیگار بر قلب بخونید؛ همون سازوکاری که قلب رو تهدید میکنه، اینجا هم مسئولهٔ اصلیه.
نکتهٔ مهم دیگه اینکه این سازوکار عروقی به دوز مشخصی وابسته نیست؛ برای قلب و عروق هیچ سطح مصرف بیخطری وجود نداره، حتی یک نخ در روز حدود نیمی از خطر اضافی بیماری قلبی ۲۰ نخ در روز رو داره [۳]. همین منطق دربارهٔ رگهای کوچکتر اندام تناسلی و بافتهای ساخت اسپرم هم صادقه: چون این رگها از رگهای اصلی قلب هم باریکترن، معمولاً زودتر از قلب علائم آسیب رو نشون میدن. جزئیات بیشتر دربارهٔ آسیب مصرف کم سیگار رو در مقالهٔ حتی یک نخ سیگار در روز بخونید.
سیگار و درمانهای کمکباروری (IVF/ICSI)
اگه شما و همسرتون در مسیر درمانهای کمکباروری مثل IVF یا ICSI هستید، احتمالاً میپرسید سیگار مرد چقدر روی نتیجهٔ این درمانها اثر داره. عدد یا آمار مشخصی دربارهٔ نرخ موفقیت IVF در مردان سیگاری در منابع همین مقاله نیومده، برای همین از ادعای عددی خودداری میکنیم. اما با توجه به همون سازوکاری که در بخش اول توضیح دادیم، یعنی کاهش تعداد و حرکت اسپرم و آسیب به DNA اون [۱]، منطقیه که این آسیب روی کیفیت نمونهای که برای IVF یا ICSI استفاده میشه هم بیاثر نباشه. بهترین کار این است که سیگار را مستقیماً با پزشک متخصص باروری خودتان در میان بگذارید تا بر اساس وضعیت دقیق شما راهنماییتان کند. چون ساختهشدن یک نسل کامل اسپرم چند ماه طول میکشد، اگر قصد شروع یک دورهٔ درمانی را دارید، هرچه زودتر سیگار را کنار بگذارید، شانس بیشتری وجود دارد که نمونهٔ استفادهشده در آن دوره از بهبود کیفیت اسپرم بعد از ترک سود ببرد.
بعد از ترک: چه چیزی و کی برمیگردد؟
خبر خوب اینه که این آسیبها ثابت و همیشگی نیستن. ترک سیگار بخشی از افت کیفیت اسپرم رو برمیگردونه [۱]. زمانبندیش هم منطقیه: چون ساختهشدن اسپرم در بدن چند ماه طول میکشه، برای دیدن بهبود قابلسنجش در کیفیت اسپرم باید همینقدر صبر کنید؛ این یک واقعیت شناختهشدهٔ فیزیولوژیک بدنه، نه یک وعدهٔ تبلیغاتی.
برای اختلال نعوظ، تفاوت سیگاری فعلی و سیگاری سابق خودش گویاست: خطر اضافه از ۵۱ درصد به ۲۹ درصد میرسه [۲]. این عدد به این معنا نیست که مشکل کاملاً محو میشه، ولی نشون میده جهت حرکت بعد از ترک رو به بهبوده، نه بدترشدن. صبر و ثبات هم توی این مسیر مهمه: چون بازسازی رگهای کوچک و بهبود گردش خون تدریجیه، بهترین نتیجه وقتی به دست میآد که ترک واقعاً کامل باشه، نه اینکه فقط تعداد سیگار روزانه کم بشه.
اگر برای بارداری اقدام میکنید
اگه شما و همسرتون در حال تلاش برای بارداری هستید، ترک سیگار یکی از کارآمدترین قدمهاییه که هر دوی شما میتونید بردارید. باروری فقط یکطرفه نیست؛ سیگار روی باروری زنان هم، از تخمدان تا یائسگی زودرس، اثر مستقیم داره و جزئیاتش رو در مقالهٔ سیگار و باروری زنان توضیح دادیم. اینکه چند وقت قبل از اقدام برای بارداری بهتره سیگار رو کنار بذارید و چرا زودتر همیشه بهتره، موضوع مقالهٔ چند وقت قبل از بارداری باید سیگار را ترک کرد؟ است.
هشدار
اگه بیش از یک سال است بدون موفقیت برای بارداری تلاش میکنید، ترک سیگار بهتنهایی جای بررسی پزشکی رو نمیگیره. هم شما و هم همسرتون برای ارزیابی کامل باروری با پزشک مشورت کنید؛ ترک سیگار میتونه یکی از چند قدم مؤثر در کنار این ارزیابی باشه، نه جایگزین آن. اگه از داروی خاصی هم استفاده میکنید یا بیماری زمینهای دارید، همین مشورت پزشکی بهترین جا برای پرسیدن دربارهٔ روشهای کمک به ترک، از جمله جایگزینهای نیکوتین، هم هست.
قدم بعدی شما
این مقاله بخشی از راهنمای جامعتر ضررهای سیگار برای بدن است. اگه هدفتون از ترک همین موضوع باروری یا عملکرد جنسیه، بهترین قدم بعدی اینه که همین امروز روز ترکتون رو مشخص کنید؛ هرچه زودتر شروع کنید، روند چندماههٔ بهبود اسپرم هم زودتر شروع میشه. اگه همسرتون هم سیگاری است یا شما دو نفر با هم برای بارداری برنامهریزی میکنید، بهتره این تصمیم رو با هم بگیرید؛ ترک همزمان معمولاً هم آسونتره و هم برای هر دوی شما فایدهٔ مضاعف داره.