آمار سیگار در یک نگاه: مهمترین عددها
اگر دنبال آمار سیگار در ایران و جهان میگردید، این صفحه نقشهٔ راه شماست: از شیوع مصرف در ایران و جهان تا مواد سمی داخل هر نخ، هزینهٔ واقعی مصرف و باورهای غلط رایج، همه با ذکر منبع و سال. هدف این نیست که با عدد بترسونیم؛ هدف اینه که تصویر واقعی و دقیقی از دخانیات بهتون بدیم تا هر تصمیمی که دربارهٔ سیگار میگیرید، آگاهانه باشه.
آمار سیگار معمولاً از چند نوع منبع میآید: پیمایشهای ملی سلامت (مثل STEPS در ایران)، برگههای واقعیت سازمان جهانی بهداشت که تصویر جهانی میدهند، و پژوهشهای بار جهانی بیماریها که روند بلندمدت را دنبال میکنند. هر کدوم از این منابع روششناسی، سال جمعآوری داده و حتی تعریف «مصرفکنندهٔ دخانیات» متفاوتی دارن؛ برای همین توی این صفحه همیشه سال و منبع دقیق هر عدد رو کنارش میاریم تا خودتون بتونید مقایسه کنید.
این دقت توی ارجاع فقط یک قاعدهٔ نگارشی نیست؛ بخش زیادی از باورهای غلط دربارهٔ سیگار دقیقاً از همینجا شروع میشه که یک عدد بدون سال و بدون منبع دهانبهدهان میچرخه تا شکل نهاییاش دیگه ربطی به دادهٔ اصلی نداشته باشه. توی این صفحه هر عددی که میبینید مستقیماً از یکی از منابع زیر گرفته شده و جایی برای حدس یا گرد کردن دلبخواهی نیست.
- بیش از ۷ میلیون نفر — مرگ سالانهٔ ناشی از دخانیات در جهان، طبق برگهٔ واقعیت سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵ [۲].
- بیش از ۱٫۶ میلیون نفر — از همین مرگها مربوط به افراد غیرسیگاریه که فقط در معرض دود دست دوم بودهاند [۲].
- ۱٫۲ میلیارد نفر — شمار مصرفکنندگان دخانیات در جهان که حدود ۸۰ درصدشون توی کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی میکنن [۲].
- ۱۴٫۰۱ درصد — سهم بزرگسالان ایرانی که طبق پیمایش STEPS در سال ۲۰۲۱ دخانیات مصرف میکردند؛ مردان ۲۵٫۸۸ درصد و زنان ۴٫۴۴ درصد [۱].
- ۹٫۳۳ درصد — سهم بزرگسالان ایرانی که در همان پیمایش، مشخصاً سیگار میکشیدند؛ مردان ۱۹٫۹۵ درصد و زنان ۰٫۷۷ درصد [۱].
- ۴٫۵ درصد — سهم بزرگسالان ایرانی که در همان پیمایش قلیان میکشیدند؛ مردان ۵٫۵۶ درصد و زنان ۳٫۶۴ درصد [۱].
اینها فقط شش عدد از دهها عددی هستن که توی بخشهای بعدی، دستهبندیشده و با منبع دقیقشون، بهشون برمیگردیم. اگه عجله دارید و فقط دنبال یک بخش خاص هستید، از تیترهای زیر مستقیم به همون بخش برید.
ایران در یک نگاه
ایران چند پیمایش ملی دربارهٔ مصرف دخانیات داره که هر کدوم سال و روششناسی متفاوتی دارن؛ برای همین بهتره اونها رو جدا از هم بخونید، نه با هم قاطی کنید. طبق پروفایل کشوری سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۳ که بر پایهٔ پیمایش STEPS سال ۲۰۱۶ تهیه شده، ۲۴٫۴ درصد مردان و ۳٫۸ درصد زنان ایرانی دخانیات مصرف میکردند (مجموعاً ۱۳٫۶ درصد)؛ مصرف روزانهٔ سیگار هم در مردان ۱۸٫۷ درصد و در زنان ۰٫۸ درصد بود (مجموعاً ۹٫۴ درصد) [۳].
پیمایش تازهتر STEPS در سال ۲۰۲۱، که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، رقمهای کمی متفاوت به دست داد: ۱۴٫۰۱ درصد مصرف دخانیات (مردان ۲۵٫۸۸ درصد، زنان ۴٫۴۴ درصد)، ۹٫۳۳ درصد مصرف سیگار (مردان ۱۹٫۹۵ درصد، زنان ۰٫۷۷ درصد) و ۴٫۵ درصد مصرف قلیان (مردان ۵٫۵۶ درصد، زنان ۳٫۶۴ درصد) [۱].
| پیمایش | مصرف دخانیات (کل) | مردان | زنان |
|---|---|---|---|
| STEPS ۲۰۱۶ (پروفایل WHO) | ۱۳٫۶ درصد | ۲۴٫۴ درصد | ۳٫۸ درصد |
| STEPS ۲۰۲۱ | ۱۴٫۰۱ درصد | ۲۵٫۸۸ درصد | ۴٫۴۴ درصد |
چرا این دو پیمایش عدد یکسانی نمیدن؟
نمونهٔ آماری، سؤالهای پرسشنامه و حتی فصل سال جمعآوری داده میتونن روی نتیجهٔ نهایی یک پیمایش سلامت اثر بذارن. به همین دلیل نمیشه این دو عدد رو مستقیم بهعنوان «روند صعودی» یا «نزولی» تفسیر کرد؛ چیزی که با اطمینان بیشتری میشه گفت اینه که توی هر دو پیمایش، سهم مردان سیگاری همیشه بهمراتب بیشتر از زنان بوده و فاصلهٔ زیادی با هم دارن. این فاصلهٔ جنسیتی یکی از پایدارترین الگوهای مصرف دخانیات توی ایرانه.
نکتهٔ دیگه اینکه توی پیمایش STEPS ۲۰۲۱، مصرف قلیان بهعنوان دستهای جدا از سیگار گزارش شده. سهم قلیان توی زنان (۳٫۶۴ درصد) به سهم سیگار توی زنان (۰٫۷۷ درصد) بسیار نزدیکتره تا سهم سیگار توی مردان؛ یعنی توی جمعیت زنان ایرانی، تصویر مصرف دخانیات بدون در نظر گرفتن قلیان ناقص میمونه. برای همین توی آمار مصرف سیگار در ایران، قلیان رو جدا از سیگار بررسی کردهایم تا این تفاوت گم نشه.
برای تحلیل کاملتر، تفاوت سنی، شهر و روستا، سهم قلیان و بار بیماری در ایران، آمار مصرف سیگار در ایران رو بخونید.
جهان در یک نگاه
توی سطح جهانی، دخانیات هرسال بیش از ۷ میلیون نفر رو میکشه؛ بیش از ۱٫۶ میلیون نفرشون افراد غیرسیگاریان که فقط در معرض دود دست دوم بودهاند. از ۱٫۲ میلیارد مصرفکنندهٔ دخانیات توی جهان هم حدود ۸۰ درصد توی کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی میکنن [۲]. این یعنی بار اصلی بیماری و مرگ ناشی از دخانیات روی دوش کشورهاییه که کمترین امکانات درمانی و کمترین بودجه برای برنامههای کنترل دخانیات رو دارن.
پژوهش بار جهانی بیماریها (GBD) هم روند شیوع مصرف سیگار و بار بیماری ناشی از اون رو توی ۲۰۴ کشور و منطقه، از جمله ایران، بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۹ دنبال کرده [۴]. این نوع تحلیلهای بلندمدت نشون میدن که سیگار توی همهٔ کشورها یک الگوی ثابت نداره؛ توی بعضی جاها سیاستهای سختگیرانهٔ مالیاتی و ممنوعیت تبلیغات شیوع رو پایین آورده و توی بعضی دیگه همچنان بالاست.
چرا کشورهای کمدرآمد بیشتر آسیب میبینن؟
وقتی حدود ۸۰ درصد از ۱٫۲ میلیارد مصرفکنندهٔ دخانیات جهان توی کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی میکنن [۲]، طبیعیه که بیشترین مرگ و بیماری ناشی از دخانیات هم توی همین کشورها ثبت بشه. صنعت دخانیات هم معمولاً بازارهایی رو هدف میگیره که قوانین کنترلی ضعیفتر و تبلیغات آزادتری دارن. این تصویر جهانی بهتون کمک میکنه بفهمید آمار ایران توی کجای این نقشه قرار میگیره.
برای مرور کامل روند جهانی، مرگومیر، دود دست دوم و مقایسهٔ کشورها، آمار مصرف دخانیات در جهان رو ببینید.
داخل یک نخ سیگار چه خبره؟
سیگار فقط برگ تنباکوی سوخته نیست. وقتی روشنش میکنید، دودش ترکیبی از مواد شیمیایی گوناگون میشه که شماری از اونها سرطانزای شناختهشدهان. اما مادهای که بیشتر از همه باعث گیر افتادن شما توی چرخهٔ سیگار میشه نیکوتینه، نه قطران یا مونوکسید کربن.
شواهد علمی
گزارش جراح عمومی آمریکا در سال ۲۰۱۰ نیکوتین رو دارویی معرفی میکنه که فرایندهای دارویی و رفتاری اعتیادش شبیه به اعتیاد به هروئین و کوکائینه [۵].
همین شباهته که باعث میشه ترک سیگار فقط با اراده کافی نباشه و به برنامه، پشتیبانی و گاهی دارو نیاز داشته باشه. نیکوتین سریع به مغز میرسه و همون سرعته که مغز رو به تکرار عادت سیگار کشیدن عادت میده؛ توی همین حال، بقیهٔ مواد دود سیگار (نه نیکوتین) عامل اصلی بیماریهای ریوی، قلبی و سرطان هستن. به همین دلیل جداکردن این دو مسئله مهمه: نیکوتین شما رو وابسته نگه میداره، اما این بقیهٔ دود سیگاره که بیشترین آسیب جسمی رو میزنه.
این تفکیک برای انتخاب روش ترک هم اهمیت داره. جایگزینهای نیکوتین مثل چسب یا آدامس، نیکوتین رو بدون همراهی قطران و مونوکسید کربن به بدن میرسونن و برای همین بسیار کمضررتر از ادامهٔ سیگار کشیدن هستن. اگه میخواید بدونید دقیقاً چه موادی توی دود سیگار هست، قطران و مونوکسید کربن چه میکنن، فیلتر چرا کمکی نمیکنه و توی قلیان و ویپ چه تفاوتی وجود داره، مواد سمی سیگار رو کامل بخونید.
افسانههای سیگار لایت، فیلتر و «طبیعی»
خیلیها فکر میکنن سیگار «لایت»، کمقطران یا فیلتردار ضرر کمتری داره. این یکی از قدیمیترین و پرتکرارترین باورهای غلط دربارهٔ سیگاره؛ صنعت دخانیات دههها از همین برچسبها برای فروش بیشتر استفاده کرد، در حالیکه ریه همون مقدار مادهٔ سمی رو از این سیگارها هم دریافت میکنه، چون بیشتر افراد برای جبران «کیف کمتر»، پکهای عمیقتر میزنن یا سیگار بیشتری میکشن. جزئیات علمی این فریب رو در سیگار لایت و کمضرر بخونید.
سیگار دستساز، فیلتردار یا بهاصطلاح «طبیعی» هم قصهٔ مشابهی داره؛ هیچکدوم از این نسخهها دود سیگار رو از مواد سمی و سرطانزا پاک نمیکنن و فیلتر فقط اندازهٔ ذرات ورودی به ریه رو کمی تغییر میده، نه ترکیب سمی دود رو. مقایسهٔ کامل این انواع رو در سیگار فیلتردار، دستساز و طبیعی آوردهایم.
باورهای غلط دربارهٔ سیگار فقط به برچسب پاکت محدود نمیشه؛ باورهایی مثل «پدربزرگم با سیگار عمر کرد»، «ورزش ضررش را جبران میکند» یا «یک نخ در روز مشکلی ندارد» هم همینقدر رایج و همینقدر گمراهکنندهان. این باورها معمولاً بهخاطر یک تجربهٔ شخصی یا شنیدهای رایج شکل میگیرن، نه شواهد علمی؛ و همینه که اونها رو ماندگار میکنه، حتی وقتی با آمار و پژوهش در تضاد باشن. اگه دنبال فهرست کاملتری از این باورها هستید، باورهای غلط دربارهٔ سیگار رو از دست ندید.
هزینه
سیگار فقط هزینهٔ سلامتی نداره؛ هزینهٔ مالیاش هم برای خیلی از خانوادهها سنگینه. این هزینه فقط قیمت پاکت سیگار نیست؛ روزهای مرخصی استعلاجی، ویزیت پزشک و داروهایی رو هم شامل میشه که یک سیگاری توی طول زندگیاش بیشتر از یک غیرسیگاری خرج میکنه. خیلی از سیگاریها وقتی برای اولینبار این هزینهٔ تجمعی رو حساب میکنن، شگفتزده میشن؛ چون هزینهٔ روزانه کوچک بهنظر میرسه، اما وقتی اون رو توی ماه و سال ضرب میکنید، رقمی بهاندازهٔ یک سفر، یک وسیلهٔ خانه یا حتی پیشپرداخت خودرو میشه.
برای دیدن اینکه یک سیگاری توی ایران سالانه چقدر خرج سیگار میکنه و این پول صرف چه چیز دیگهای میشد، هزینهٔ سیگار در ایران رو بخونید یا با ماشینحساب هزینهٔ سیگار عدد دقیق خودتون رو حساب کنید.
قانون و حقوق شما
توی ایران قانون جامع کنترل دخانیات، فروش سیگار به زیر سن قانونی، سیگار کشیدن توی اماکن عمومی سرپوشیده و تبلیغ دخانیات رو ممنوع کرده. اگه غیرسیگاری هستید، حق دارید توی محیط کار، رستوران و وسایل نقلیهٔ عمومی از دود سیگار دیگران در امان باشید؛ اگه هم سیگاری هستید و میخواید ترک کنید، خدمات مشاورهٔ رایگانی هم در دسترس شماست که خیلیها از وجودشون بیخبرن.
جزئیات کامل قانون، ممنوعیتها، جریمهها و شمارهٔ خدمات رایگان ترک رو در قانون کنترل دخانیات در ایران بخونید.
قدم بعدی شما
اگه بعد از خوندن این آمار به فکر ترک افتادهاید، خبر خوب اینه که تنها نیستید و راههای اثباتشدهای برای این کار وجود داره. آمار بالا فقط برای ترسوندن نیست؛ برای اینه که بدونید چه چیزی رو پشت سر میذارید و چرا ارزشش رو داره که همین امروز یک قدم برای ترک بردارید. راهنمای کامل ترک سیگار رو از قدم اول شروع کنید یا با برنامهساز ترک سیگار یک برنامهٔ شخصیسازیشده برای خودتون بسازید. هر کدوم از مقالههای همین دسته که در بالا لینک شدهاند رو هم میتونید جداگانه و با جزئیات کامل بخونید.