آمار مصرف دخانیات در جهان: مرگ‌ومیر، روند و کشورها

بیش از ۷ میلیون مرگ در سال

آمار مصرف دخانیات در جهان با یک عدد سنگین شروع می‌شود: طبق برگهٔ واقعیت سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۵، دخانیات هرسال بیش از ۷ میلیون نفر را می‌کشد ^[۱]. این رقم فقط سیگاری‌های فعال را شامل نمی‌شود؛ بخش قابل‌توجهی از آن مربوط به افرادی است که هرگز سیگار نکشیده‌اند اما در معرض دود آن بوده‌اند.

برای این‌که این عدد را بهتر حس کنید: یعنی هر سال، به‌طور میانگین، دخانیات به‌اندازهٔ جمعیت یک شهر بزرگ آدم می‌کشد. این رقم شامل مرگ‌های ناشی از بیماری‌های قلبی، سرطان، بیماری‌های ریوی و بسیاری بیماری‌های دیگری است که سیگار در ایجاد یا تشدید آن‌ها نقش دارد؛ برای فهرست کامل این آسیب‌ها اندام‌به‌اندام، ضررهای سیگار برای بدن منبع خوبی است.

از سوی دیگر، حدود ۱٫۲ میلیارد نفر در جهان دخانیات مصرف می‌کنند و حدود ۸۰ درصد آن‌ها در کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی می‌کنند ^[۱]. این یعنی بار اصلی مرگ و بیماری ناشی از دخانیات، دقیقاً روی دوش کشورهایی می‌افتد که کمترین منابع درمانی را برای مقابله با آن دارند و اغلب کمترین بودجه را برای برنامه‌های پیشگیری و ترک هم در اختیار دارند.

دود دست دوم

از بیش از ۷ میلیون مرگ سالانهٔ ناشی از دخانیات، بیش از ۱٫۶ میلیون نفر افراد غیرسیگاری هستند که فقط به‌خاطر قرارگرفتن در معرض دود دست دوم جان خود را از دست می‌دهند ^[۱]. این یعنی کسی که خودش هرگز سیگار روشن نکرده هم می‌تواند قربانی سیگار کشیدن اطرافیانش شود؛ همسر، فرزند یا همکاری که در محیط پر از دود سیگار زندگی و کار می‌کند.

این نکته یکی از قوی‌ترین دلایلی است که قوانین منع سیگار در اماکن عمومی سرپوشیده و محل کار را توجیه می‌کند: کسی که خودش تصمیم به سیگار کشیدن نگرفته، حق ندارد بابت تصمیم دیگری هزینهٔ سلامتی بدهد. کودکانی که در خانه‌ای پر از دود سیگار بزرگ می‌شوند، به‌طور خاص در معرض خطر بیشتری هستند، چون سیستم تنفسی‌شان هنوز کامل رشد نکرده. برای جزئیات کامل خطر دود دست دوم برای کودکان، همسر و همکاران، دود دست دوم سیگار را بخوانید.

روند: مصرف در حال کاهش است

خبر نسبتاً امیدوارکننده این است که شمار مصرف‌کنندگان دخانیات در جهان، برخلاف رشد جمعیت جهان، در حال کاهش بوده است.

این کاهش به این معنی نیست که مسئله حل شده؛ ۱٫۲ میلیارد نفر همچنان عدد بسیار بزرگی است و همان‌طور که در بخش قبل گفتیم، بیشتر این افراد در کشورهایی زندگی می‌کنند که کمترین حمایت درمانی و کنترلی را دارند. جای ایران در این روند جهانی را در بخش «قدم بعدی شما» در پایین همین صفحه پیدا می‌کنید.

کشورها و مناطق

فهرست دقیق و رتبه‌بندی‌شده‌ای از کشورهای پرمصرف‌ترین دخانیات که بشود مستقیم به یک منبع مشخص در این صفحه استناد کرد، در دست نیست؛ برای همین از حدس یا گردکردن عدد خودداری می‌کنیم. آنچه با اطمینان می‌شود گفت این است که مصرف دخانیات به‌طور نامتناسبی در کشورهای با درآمد کم و متوسط متمرکز است ^[۱].

تصویر دقیق‌تری از تفاوت کشورها را می‌شود از میزان اجرای سیاست‌های کنترل دخانیات گرفت. دهمین گزارش سازمان جهانی بهداشت دربارهٔ اپیدمی جهانی دخانیات، که در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۵ منتشر شد، می‌گوید ۶٫۱ میلیارد نفر از جمعیت جهان دست‌کم زیر پوشش یک سیاست از بستهٔ MPOWER در بالاترین سطح اجرا هستند؛ اما فقط ۴ کشور کل بستهٔ MPOWER را در بهترین سطح پیاده کرده‌اند، در حالی‌که ۴۰ کشور هنوز هیچ‌کدام از این سیاست‌ها را در بهترین سطح ندارند ^[۳].

بستهٔ MPOWER چیست؟

MPOWER مجموعه‌ای از شش سیاست پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت برای کنترل دخانیات است که کشورها را در پایش مصرف، حمایت از افراد برای ترک، هشدار دربارهٔ خطرات، ممنوعیت تبلیغات، افزایش مالیات و محافظت از افراد در برابر دود دست دوم راهنمایی می‌کند. فاصلهٔ زیاد بین «۴ کشور با بستهٔ کامل» و «۴۰ کشور بدون هیچ سیاست در بهترین سطح» نشان می‌دهد اجرای کامل این سیاست‌ها هنوز استثناست، نه قاعده ^[۳].

این فاصله بین کشورها یکی از دلایلی است که آمار مصرف سیگار در یک کشور خاص را نمی‌شود مستقیم به کشور دیگر تعمیم داد. جایی که مالیات سیگار بالاست، تبلیغات ممنوع است و هشدارهای تصویری بزرگ روی پاکت سیگار وجود دارد، معمولاً شیوع مصرف هم پایین‌تر است؛ اما رسیدن به این نقطه، همان‌طور که آمار نشان می‌دهد، برای بیشتر کشورهای جهان هنوز راه درازی دارد.

بار بیماری (GBD)

برای فهمیدن این‌که این آمار مصرف چه بار واقعی‌ای روی نظام‌های سلامت می‌گذارد، پژوهشگران پروژهٔ بار جهانی بیماری‌ها (GBD) شیوع مصرف سیگار و بار بیماری منتسب به آن را در ۲۰۴ کشور و منطقه، از جمله ایران، برای بازهٔ ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۹ تحلیل کرده‌اند ^[۴]. این نوع تحلیل‌های سطح کشوری معمولاً پایه‌ای هستند که سیاست‌گذاران برای اولویت‌بندی برنامه‌های کنترل دخانیات از آن استفاده می‌کنند.

نکتهٔ مهم این‌که چنین پژوهش‌هایی معمولاً چند سال بعد از جمع‌آوری داده منتشر می‌شوند؛ برای همین وقتی عددی با برچسب «۲۰۱۹» یا «۲۰۱۰» می‌بینید، به این معنا نیست که وضعیت امروز همان است، بلکه آخرین تحلیل قابل‌اعتمادی است که در دسترس داریم. با همهٔ این محدودیت‌ها، جهت کلی این تحلیل‌ها یکسان است: سیگار در تقریباً همهٔ کشورهای بررسی‌شده، از جمله ایران، یکی از عوامل خطر پیشرو برای مرگ زودرس و بیماری مزمن است.

روز جهانی بدون دخانیات

هر سال در ۳۱ می، سازمان جهانی بهداشت و شرکای آن روز جهانی بدون دخانیات را برگزار می‌کنند تا توجه عمومی را به خطرهای دخانیات و راه‌های کاهش مصرف آن جلب کنند. این روز معمولاً فرصتی است که گزارش‌های تازه دربارهٔ روند مصرف، مثل همان گزارش‌هایی که در این صفحه به آن‌ها اشاره شد، منتشر یا برجسته شوند ^[۳].

هدف اصلی این کارزارهای سالانه فقط اطلاع‌رسانی نیست؛ فشار سیاسی روی دولت‌ها برای اجرای سیاست‌های مؤثرتر کنترل دخانیات هم هست. با توجه به این‌که هنوز ۴۰ کشور هیچ سیاست MPOWER را در بهترین سطح اجرا نکرده‌اند، فاصله تا هدف نهایی سازمان جهانی بهداشت، یعنی کاهش قابل‌توجه مرگ‌ومیر ناشی از دخانیات در سطح جهانی، همچنان زیاد است.

قدم بعدی شما

اگر می‌خواهید بدانید ایران در میان این آمار جهانی کجا ایستاده، آمار مصرف سیگار در ایران را بخوانید یا برای تصویر کامل‌تر همهٔ آمار و حقایق سیگار، به آمار و حقایق سیگار برگردید. اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان قصد ترک دارید، راهنمای کامل ترک سیگار بهترین نقطهٔ شروع است.