مواد سمی موجود در سیگار: نیکوتین، قطران و سرطان‌زاها

مواد سمی موجود در سیگار چیه؟

مواد سمی موجود در سیگار از سوختن ناقص برگ تنباکو و مواد افزودنی اون به وجود میان. وقتی سیگار روشن می‌شه، دمای بالای احتراق باعث می‌شه صدها واکنش شیمیایی هم‌زمان اتفاق بیفته و دودی تولید بشه که دیگه شباهت چندانی به «برگ گیاه» نداره. بخشی از این دود مستقیم وارد ریه‌های سیگاری می‌شه و بخشی هم به‌عنوان دود دست دوم در هوای اطراف پخش می‌شه و به افراد غیرسیگاری هم می‌رسه.

مؤسسهٔ ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA) در گزارش ۲۰۲۱ خودش می‌گه دود تنباکوی سوختنی بیش از ۷۰۰۰ مادهٔ شیمیایی داره ^[۴]. نکتهٔ مهمی که خیلی‌ها نمی‌دونن اینه که تنباکوی خام به‌تنهایی این‌قدر خطرناک نیست؛ این فرایند سوختن هست که ترکیبات جدید و سمی تولید می‌کنه. برای همین محصولاتی که تنباکو رو می‌سوزونن (سیگار، قلیان، سیگار دست‌ساز) از نظر مواد شیمیایی تولیدشده با محصولاتی که فقط تنباکو یا مایع حاوی نیکوتین رو گرم می‌کنن (مثل ویپ) تفاوت دارن، هرچند هیچ‌کدام کاملاً بی‌خطر نیستن.

سه جزء اصلی این دود از نظر اثر روی بدن با هم فرق دارن: نیکوتین که شما رو به تکرار عادت وابسته می‌کنه، قطران که در ریه‌ها رسوب می‌کنه و مجرای اصلی بسیاری از سرطان‌ها و بیماری‌های ریوی هست، و مونوکسید کربن که جای اکسیژن رو در خون می‌گیره و به قلب فشار اضافه میاره. این سه ماده با هم کار می‌کنن تا هم شما رو وابسته نگه دارن و هم به بدنتون آسیب برسونن؛ در ادامه هر کدام رو جداگانه می‌بینیم.

نیکوتین: ماده‌ای که شما رو نگه می‌داره

نیکوتین خودش عامل اصلی سرطان یا بیماری‌های ریوی نیست؛ نقش اصلی‌اش اینه که مغز رو وادار به تکرار رفتار سیگار کشیدن می‌کنه.

همین ویژگی هست که ترک سیگار رو سخت می‌کنه، حتی وقتی فرد کاملاً از خطرهای سلامتی اون آگاه هست. بسیاری از سیگاری‌ها می‌دونن سیگار براشون مضر هست و با این‌حال نمی‌تونن به‌راحتی کنار بگذارن؛ این تناقض ظاهری، دقیقاً همون چیزی هست که تعریف اعتیاد رو می‌سازه، نه ضعف اراده.

نکتهٔ خوب این‌جاست: خود نیکوتین، برخلاف قطران و مونوکسید کربن، عامل اصلی سرطان یا بیماری‌های قلبی و ریوی شناخته نمی‌شه. برای همین جایگزین‌های نیکوتین مثل چسب، آدامس یا اسپری، که نیکوتین رو بدون قطران و مونوکسید کربن به بدن می‌رسونن، بسیار کم‌ضررتر از ادامهٔ سیگار کشیدن هستن. اگه می‌خواید بدونید نیکوتین دقیقاً چطور روی مغز اثر می‌ذاره و چرا وابستگی به اون این‌قدر قوی هست، نیکوتین چیست رو بخونید.

سرطان‌زاهای شناخته‌شده در دود سیگار

بخش نگران‌کنندهٔ دود سیگار مواد سرطان‌زایی هست که همراه قطران وارد بدن می‌شن.

این فهرست طولانی نشون می‌ده سیگار یک «بیماری خاص» ایجاد نمی‌کنه؛ بلکه احتمال چند نوع سرطان رو هم‌زمان در نقاط مختلف بدن بالا می‌بره. دلیل این پراکندگی اینه که مواد سرطان‌زای دود سیگار فقط در ریه نمی‌مونن؛ بخشی از راه تنفسی بالا عبور می‌کنن (که توضیح‌دهندهٔ سرطان‌های دهان، حلق و حنجره هست)، بخشی بلعیده و از دستگاه گوارش عبور می‌کنن (معده، رودهٔ بزرگ) و بخشی هم جذب خون شده و در سراسر بدن، از جمله کلیه و مثانه، پخش می‌شن.

برای جزئیات کامل این سرطان‌ها، عوامل خطر و اینکه خطر بعد از ترک چطور تغییر می‌کنه، سیگار و سرطان رو بخونید.

چرا فیلتر جلویش رو نمی‌گیره؟

خیلی از سیگاری‌ها فکر می‌کنن سیگار فیلتردار یا «لایت» چون قطران کمتری روی برچسبش نوشته شده، ضرر کمتری هم داره. شواهد این باور رو رد می‌کنن.

دلیل این پدیده رفتاری هست، نه فقط شیمیایی: وقتی سیگار «سبک‌تر» به نظر برسه، بیشتر افراد ناخودآگاه پک‌های عمیق‌تری می‌زنن، سوراخ‌های تهویهٔ فیلتر رو با انگشت یا لب می‌پوشونن یا تعداد سیگار روزانه‌شون رو بالا می‌برن تا همون حس همیشگی رو بگیرن. این رفتار رو در علم اعتیاد «جبران» می‌نامن: بدن به دنبال همون مقدار نیکوتینی هست که به اون عادت کرده، فارغ از این‌که روی پاکت چه نوشته شده باشه.

فیلتر فقط اندازهٔ برخی ذرات ورودی به ریه رو کمی تغییر می‌ده؛ ترکیب سمی دود رو از بین نمی‌بره و مانع عبور گازهایی مثل مونوکسید کربن نمی‌شه. همین‌طور، سیگار دست‌ساز یا بدون فیلتر هم به این معنا نیست که «طبیعی‌تر» یا کم‌ضررتر هست؛ فرایند سوختن تنباکو، با فیلتر یا بی‌فیلتر، همون مواد سمی رو تولید می‌کنه. برای مقایسهٔ کامل سیگار فیلتردار، دست‌ساز و به‌اصطلاح «طبیعی»، سیگار فیلتردار، دست‌ساز و طبیعی رو بخونید.

در قلیان و ویپ چه خبره؟

قلیان و ویپ اغلب «جایگزین سالم‌تر» سیگار معرفی می‌شن، اما هیچ‌کدام دود یا بخار بدون ماده شیمیایی تولید نمی‌کنن. قلیان دود تنباکو رو از آب عبور می‌ده، اما این کار همهٔ مواد سمی رو فیلتر نمی‌کنه و خود فرایند سوزاندن زغال روی تنباکو مواد اضافی هم تولید می‌کنه؛ به همین دلیل یک جلسهٔ قلیان معمولاً بسیار طولانی‌تر از یک نخ سیگار طول می‌کشه و مواجهه با دود در طول اون جلسه انباشته می‌شه.

ویپ هم به‌جای سوزاندن، مایع حاوی نیکوتین رو گرم و به بخار تبدیل می‌کنه؛ ترکیب این بخار با دود سیگار یکسان نیست، چون چیزی سوزانده نمی‌شه، اما این به‌معنای بی‌خطر بودن کامل نیست. مایع ویپ خودش از حلال‌ها، طعم‌دهنده‌ها و معمولاً نیکوتین ساخته شده و گرم‌کردن این ترکیب هم می‌تونه مواد جدیدی تولید کنه.

برای مقایسهٔ علمی و دقیق قلیان با سیگار از نظر دود، نیکوتین و مونوکسید کربن، قلیان بدتر است یا سیگار رو بخونید.

قدم بعدی شما

حالا که می‌دونید مواد سمی موجود در سیگار از کجا میان و چرا فیلتر و برچسب «لایت» کمکی نمی‌کنن، شاید این سؤال براتون پیش بیاد که پس چرا اصلاً کسی سیگار می‌کشه. جواب کوتاه اینه: نیکوتین شما رو وابسته نگه می‌داره، حتی وقتی از بقیهٔ مواد این دود خوشتون نمیاد. خبر خوب اینه که همین وابستگی قابل مدیریت هست و راه‌های اثبات‌شده‌ای برای عبور از اون وجود داره.

برای دیدن تصویر کامل آمار و حقایق سیگار در ایران و جهان به آمار و حقایق سیگار برگردید یا مستقیم به فکر ترک بیفتید و راهنمای کامل ترک سیگار رو شروع کنید.