قلیان بدتر است یا سیگار؟ مقایسهٔ علمی دود، نیکوتین و مونوکسید کربن

پاسخ کوتاه

جواب کوتاه اینه: در بیشتر معیارهای علمی، قلیان بدتر هست یا دست‌کم به‌اندازهٔ سیگار زیان‌بار هست، نه کم‌ضررتر. خیلی‌ها فکر می‌کنن چون قلیان با طعم میوه‌ای و عبور دود از آب همراه هست، ملایم‌تر از سیگار هست؛ اما یک وعدهٔ معمول قلیان که بین بیست تا هشتاد دقیقه طول می‌کشه، دود بسیار بیشتری نسبت به یک نخ سیگار وارد ریه می‌کنه ^[۱]. در ادامه با عدد نشون می‌دیم این تفاوت دقیقاً از کجا میاد: حجم دود، مونوکسید کربن، نیکوتین، نقش زغال و حتی خطر عفونت مشترک بین قلیان‌کش‌ها.

حجم دود: یک وعده در برابر یک نخ

بخش بزرگی از تفاوت به مدت‌زمان مصرف برمی‌گرده. کشیدن یک نخ سیگار چند دقیقه طول می‌کشه، اما یک وعدهٔ قلیان معمولاً بین نیم ساعت تا بیشتر از یک ساعت ادامه داره و در این مدت، پک‌های پی‌درپی و عمیق زده می‌شه. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) در سال ۲۰۲۴ برآورد کرده در یک ساعت قلیان‌کشیدن، فرد به‌طور میانگین حدود ۹۰ هزار میلی‌لیتر دود استنشاق می‌کنه؛ در برابر ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌لیتر دودی که یک نخ سیگار تولید می‌کنه، یعنی ۱۰۰ تا ۲۰۰ برابر بیشتر ^[۱]. فراتحلیلی که ده‌ها مطالعه دربارهٔ قلیان و سیگار رو کنار هم گذاشته هم به نتیجهٔ مشابهی رسیده: در هر وعدهٔ قلیان، حجم دود استنشاقی و میزان نیکوتین، قطران و مونوکسید کربن دریافتی به‌طور پیوسته از یک نخ سیگار بیشتر هست ^[۲].

مونوکسید کربن و نیکوتین به عدد

مونوکسید کربن گازی بی‌بو و بی‌رنگ هست که جای اکسیژن رو در خون می‌گیره و باعث سردرد، سرگیجه و فشار اضافه به قلب می‌شه؛ در قلیان این گاز عمدتاً از سوختن زغال روی تنباکو تولید می‌شه، نه فقط از خود تنباکو. طبق دادهٔ CDC، یک وعده قلیان نزدیک به ۹ برابر مونوکسید کربن یک نخ سیگار وارد بدن می‌کنه ^[۱]. نیکوتین هم که مادهٔ اعتیادآور اصلی هست، در هر وعده حدود ۱٫۷ برابر بیشتر از یک نخ سیگار جذب بدن می‌شه ^[۱]. همین عدد به سؤال «نیکوتین قلیان بیشتره یا سیگار» جواب می‌ده: در هر وعده، بله، به‌مراتب بیشتر هست. این عدد فقط دربارهٔ یک وعده حرف می‌زنه؛ اگه قلیان چند بار در هفته یا حتی هر روز تکرار بشه، جذب نیکوتین هم به همون نسبت تکرار می‌شه و بدن رفته‌رفته به همون مسیر وابستگی نیکوتینی می‌ره که در مصرف روزانهٔ سیگار می‌بینیم. اگه می‌خواید بدونید این نیکوتین و مونوکسید کربن اضافه دقیقاً چه اثری روی بدن می‌ذاره، ضررهای قلیان رو کامل بررسی کردیم.

آب چه می‌کنه و چه نمی‌کنه

شاید رایج‌ترین باور غلط دربارهٔ قلیان همین باشه: «آب دود رو تصفیه می‌کنه، پس قلیان امن‌تر هست». واقعیت اینه که آب فقط دود رو خنک و مرطوب می‌کنه تا کشیدنش راحت‌تر باشه؛ اما نمی‌تونه بیشتر مواد سمی و سرطان‌زای دود رو فیلتر کنه. طبق دادهٔ CDC، آب داخل قلیان دود رو تصفیه نمی‌کنه و همون ترکیبات خطرناکی که در دود سیگار هست، از آب هم عبور می‌کنه و به ریهٔ قلیان‌کش می‌رسه ^[۱]. دلیل اینکه دود قلیان نرم‌تر و خنک‌تر از دود سیگار به نظر می‌رسه هم دقیقاً همین خنک‌شدن هست، نه پاک‌شدن؛ خنک‌تر بودن دود باعث می‌شه فرد بتونه پک‌های عمیق‌تر و طولانی‌تری بزنه، که خودش حجم دود دریافتی رو بازهم بیشتر می‌کنه.

زغال: منبع سمی فراموش‌شده

بخشی از ضرر قلیان اصلاً ربطی به تنباکو نداره. برای گرم‌کردن تنباکوی قلیان از زغال استفاده می‌شه و سوختن این زغال، جدا از تنباکو، مونوکسید کربن، فلزات سنگین و ذرات معلق تولید می‌کنه. همین سهم زغال هست که بخش بزرگی از اون ۹ برابر مونوکسید کربنی که در بخش قبل گفتیم رو توضیح می‌ده ^[۱]. یعنی حتی قلیان‌های به‌اصطلاح بدون‌نیکوتین یا با تنباکوی میوه‌ای کم‌نیکوتین هم بی‌خطر نیستن؛ چون منبع اصلی مونوکسید کربن و بخشی از مواد سمی، زغال هست، نه تنباکو. اگه دنبال فهرست کامل موادی هستید که هم در سیگار و هم تا حدی در قلیان وجود دارن، مواد سمی سیگار رو ببینید.

قلیان و انتقال عفونت

یک ریسک دیگه قلیان که در سیگار عملاً وجود نداره، ماهیت جمعی اون هست. قلیان معمولاً بین چند نفر و با یک نی مشترک کشیده می‌شه؛ همین اشتراک‌گذاری دهانی، راه انتقال ویروس‌ها و باکتری‌های تنفسی مثل سرماخوردگی، آنفلوانزا، تبخال و حتی برخی عفونت‌های جدی‌تر رو باز می‌کنه. سازمان جهانی بهداشت هم در یادداشت مشورتی خودش دربارهٔ قلیان، جدا از عوارض تنفسی و قلبی، همین ریسک اشتراکی‌بودن مصرف رو به‌عنوان یکی از نگرانی‌های نظارتی مطرح کرده و از قانون‌گذاران خواسته برای محدودکردن قلیان‌سراها و قلیان مشترک اقدام کنن ^[۳]. حتی استفاده از نی و سرقلیان یک‌بارمصرف هم این ریسک رو کاملاً از بین نمی‌بره، چون بخش زیادی از قلیان مثل خرطوم و بدنه هنوز مشترک هست.

قلیان تفریحی هفتگی هم ضرر داره؟

خیلی از افراد قلیان رو فقط دوستانه و هفته‌ای یک بار می‌کشن و فکر می‌کنن چون هر روز نیست، ضرری نداره. اما همون‌طور که در بخش‌های قبل دیدیم، حتی یک وعدهٔ قلیان به‌تنهایی حجم دود، مونوکسید کربن و نیکوتینی معادل چندین نخ سیگار وارد بدن می‌کنه ^{[۱، ۲]}. این یعنی قلیان هفتگی هم قلب و ریه رو در معرض فشار ناگهانی و تکرارشونده قرار می‌ده، حتی اگه در مجموع هفته دود کمتری نسبت به یک سیگاری روزانه استنشاق کرده باشید. برای همین هست که تأثیر سیگار بر قلب، که دربارهٔ فشار خون و ریتم قلب صحبت می‌کنه، دربارهٔ قلیان تفریحی هم تا حد زیادی صادق هست. اگه قلیان بخشی از عادت هفتگی‌تون شده و می‌خواید کنارش بگذارید، راهنمای ترک قلیان رو بخونید؛ چون ترک قلیان از خیلی جهات با ترک سیگار فرق داره.

گروه‌های پرخطر: بارداری، نوجوانی و بیماری زمینه‌ای

برای برخی افراد، ریسک قلیان از حد میانگین هم بالاتر می‌ره. مونوکسید کربن اضافه‌ای که در بخش‌های قبل دیدیم، برای قلب و ریهٔ افرادی که بیماری زمینه‌ای قلبی‌عروقی یا تنفسی دارن فشار بیشتری ایجاد می‌کنه؛ نیکوتین اضافی هم برای نوجوانانی که مغزشون هنوز در حال رشد هست، ریسک وابستگی سریع‌تری به همراه داره. بارداری و شیردهی هم از همین قاعده جدا نیست: مونوکسید کربن و نیکوتین هر دو از جفت عبور می‌کنن و به جنین می‌رسن.

قدم بعدی شما

اگه بعد از خواندن این ارقام به این نتیجه رسیدید که قلیان جایگزین امنی برای سیگار نیست، قدم بعدی طبیعی اینه که با تفاوت اون با سیگار الکترونیک هم آشنا بشید؛ ویپ چیست و چه عوارضی دارد به این سؤال پاسخ می‌ده. برای دیدن تصویر کامل‌تر از همهٔ جایگزین‌های سیگار، از قلیان تا ویپ، هم می‌تونید سراغ قلیان، ویپ و تنباکو بروید.