قلیان فقط دود میوه نیست
خیلی از تصمیمها برای امتحانکردن قلیان با این فکر شروع میشه که «این که فقط طعم میوهست، ضرری نداره». اما ضررهای قلیان از طعم و رنگ تنباکو نمیاد؛ از دودی میاد که با سوختن تنباکو و زغال روش تولید میشه. سازمان جهانی بهداشت تو یادداشت مشورتی مفصل خودش دربارهٔ قلیان، اثرات این دود رو بر چند دستگاه بدن همزمان بررسی کرده و از قانونگذاران خواسته برای محدودکردنش اقدام کنن [۱]. تو ادامه، اندام به اندام سراغ این اثرها میریم؛ خیلی از این مسیرهای آسیب همون چیزیه که تو ضررهای سیگار برای بدن هم میبینید. اگه میخواید ابتدا ببینید قلیان در برابر سیگار دقیقاً چه رقمی داره، قلیان بدتر است یا سیگار رو بخونید.
ریه و COPD
دود قلیان، مثل دود سیگار، از راه ریه وارد بدن میشه و تو طول زمان به بافتش آسیب میرسونه. چون طبق برآورد مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC) در سال ۲۰۲۴، حجم دود استنشاقی تو یک وعدهٔ قلیان بهمراتب بیشتر از یک نخ سیگاره [۲]، ریه تو هر جلسه در معرض مقدار بیشتری از قطران و ذرات معلق قرار میگیره؛ همین ترکیباتن که تو مصرف طولانیمدت سیگار به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) و کاهش ظرفیت تنفسی منجر میشن. مکانیسم آسیب در قلیان تفاوت بنیادی با سیگار نداره، فقط با شکل و بوی متفاوتی عرضه میشه. برای دیدن مسیر کامل آسیب ریوی، سیگار و ریه رو هم بخونید.
قلب و فشار خون
مونوکسید کربن اضافهای که تو هر وعدهٔ قلیان جذب میشه، ظرفیت خون برای حمل اکسیژن رو کم میکنه و قلب مجبور میشه سختتر کار کنه تا همون مقدار اکسیژن رو به بافتها برسونه [۲]. همین فشار اضافه، در کنار افزایش موقت ضربان قلب و فشار خون ناشی از نیکوتین، قلیان رو برای افرادی که بیماری قلبیعروقی زمینهای دارن بهویژه پرخطر میکنه. چون جلسهٔ قلیان طولانیتر از کشیدن یک نخ سیگاره، این فشار اضافه هم برای مدت بیشتری روی قلب میمونه. اگه این فشار بارها و بهطور مرتب تکرار بشه، مثل هر مصرف طولانیمدت تنباکوی دیگه، ریسک بیماریهای قلبیعروقی تو بلندمدت هم بالا میره؛ سازمان جهانی بهداشت هم اثرات قلبیعروقی قلیان رو جزو محورهای اصلی یادداشت مشورتی خودش قرار داده [۱].
سرطانها
دود قلیان از همون خانوادهٔ ترکیبات سرطانزای دود سیگار تشکیل شده و تو هر وعده مقدار بیشتری از اونها، از جمله نیکوتین، قطران و مونوکسید کربن، وارد بدن میکنه [۳]. سازمان جهانی بهداشت هم قلیان رو در کنار دیگه اشکال مصرف تنباکو، دارای ریسک سرطان میدونه و همین موضوع یکی از دلایل اصلی توصیه به نظارت و محدودیت بر قلیانسراهاست [۱]. برای فهرست دقیقتر سرطانهایی که با مصرف تنباکو مرتبطاند، سیگار و سرطان رو ببینید؛ همون مکانیسمها تا حد زیادی دربارهٔ قلیان هم صادقه.
باروری و بارداری
نیکوتین و مونوکسید کربنی که با هر وعدهٔ قلیان وارد بدن میشه [۲]، از همون مسیری که تو سیگار اثر میذاره، روی باروری هم اثر میذاره: تو مردان کیفیت و تحرک اسپرم رو کم میکنه و تو زنان روی ذخیرهٔ تخمدانی و روند بارداری تأثیر میذاره. جزئیات این اثرها رو تو باروری زنان و سیگار و ناباروری مردان و سیگار بهطور کامل توضیح دادیم.
هشدار
اگر باردار یا شیرده هستید یا قصد بارداری دارید، قلیان رو جایگزین بیخطر سیگار ندونید. مونوکسید کربن و نیکوتین هر دو از جفت عبور میکنن؛ پیش از هر تصمیمی دربارهٔ مصرف یا ترک قلیان با پزشک یا مامای خودتون مشورت کنید.
عفونتها: سل، هپاتیت و تبخال
بخشی از ضرر قلیان که تو سیگار وجود نداره، به شکل مصرفش برمیگرده: قلیان معمولاً بین چند نفر و با یک نی مشترک کشیده میشه. همین اشتراکگذاری دهانی راه انتقال ویروسها و باکتریهای تنفسی مثل تبخال، آنفلوانزا و برخی عفونتهای جدیتر مثل سل و هپاتیت رو باز میکنه. سازمان جهانی بهداشت هم تو یادداشت مشورتی خودش، جدا از عوارض تنفسی و قلبی، همین ریسک اشتراکیبودن مصرف رو یکی از نگرانیهای نظارتی معرفی کرده [۱]. استفاده از نی و سرقلیان یکبارمصرف کمی این ریسک رو کم میکنه، اما چون بخش زیادی از قلیان مثل خرطوم و بدنه هنوز مشترکه، اون رو کامل از بین نمیبره. همین دلیلیه که تو یادداشت مشورتی سازمان جهانی بهداشت، نظارت بر بهداشت قلیانسراها و فضاهای مصرف جمعی، جدا از خود دود، یکی از محورهای توصیه به قانونگذاران بوده [۱].
قلیان و ورزشکاران
برای کسی که ورزش میکنه، ظرفیت خون برای حمل اکسیژن مستقیماً روی استقامت و عملکرد اثر داره. چون هر وعدهٔ قلیان نزدیک به ۹ برابر مونوکسید کربن یک نخ سیگار وارد بدن میکنه [۲]، بخشی از این ظرفیت اکسیژنرسانی برای ساعتها بعد از قلیان کشیدن هم اشغال میمونه. این یعنی حتی قلیان تفریحی و کمتکرار هم میتونه نفسگیری، ریکاوری و عملکرد ورزشی رو تو روزهای مصرف پایین بیاره؛ اثری که خیلی از ورزشکاران جوون بهش توجه نمیکنن چون قلیان رو «فقط یه شب دوستانه» میبینن.
ایران: شیوع قلیان در جوانان
قلیان تو ایران بهویژه بین دانشآموزان و دانشجویان جوون رواج زیادی داره. فراتحلیلی که ۱۲۴ مطالعه با بیش از ۱۵۵ هزار شرکتکننده رو بررسی کرده، مصرف قلیان تو طول عمر رو حدود ۳۴٫۴ درصد در دانشآموزان دبیرستانی و ۳۲٫۳ درصد در دانشجویان دانشگاه گزارش کرده؛ مصرف در ماه یا هفتهٔ اخیر هم ۲۱٫۵ درصد در دانشجویان و ۱۶٫۶ درصد در دانشآموزان بوده [۴]. فراتحلیل دیگری با ۳۷ مطالعه روی دانشجویان ایرانی، مصرف قلیان تو طول عمر رو ۲۵ درصد (با فاصلهٔ اطمینان ۲۲ تا ۲۹ درصد) برآورد کرده که در پسران ۳۷ درصد و در دختران ۱۷ درصد بوده؛ مصرف سال گذشته ۲۱ درصد و ماه گذشته ۸ درصد گزارش شده [۵]. تفاوت اعداد این دو فراتحلیل طبیعیه، چون هر کدوم مجموعهٔ متفاوتی از مطالعهها رو با سالها و جمعیتهای کمی متفاوت جمع کردهاند؛ اما هر دو یه نکته رو نشون میدن: قلیان تو جوانان ایرانی رایجتر از تصور عمومیه. بخشی از این شیوع بالا از همون باور غلط «قلیان کمضررتر از سیگاره» میاد که تو جمعهای دوستانه و خانوادگی هم رایجه؛ همین باور باعث میشه خیلی از والدین و حتی خود جوانها قلیان رو جدی نگیرن. برای دیدن این ارقام در کنار آمار مصرف سیگار، آمار مصرف سیگار در ایران رو هم ببینید.
قدم بعدی شما
اگه با خوندن این ضررها به این نتیجه رسیدید که قلیان بخشی از زندگیتون شده که باید کنارش بذارید، قدم بعدی اینه که بدونید ترک قلیان چه فرقی با ترک سیگار داره؛ چون الگوی مصرف و علائم ترکش یکسان نیست. راهنمای ترک قلیان دقیقاً از همینجا شروع میشه. برای دیدن تصویر کاملتر همهٔ جایگزینهای سیگار هم میتونید سراغ قلیان، ویپ و تنباکو برید.