سیگار و سرطان: چرا دود سیگار سرطانزا است؟
اگه بخوایم رابطهٔ سیگار و سرطان رو در یک جمله خلاصه کنیم: دود سیگار مخلوطی از هزاران ترکیب شیمیاییست و بخش قابلتوجهی از این ترکیبات سرطانزای شناختهشدهاند. فهرست کامل این مواد، از قطران تا فلزات سنگین، در مقالهٔ مواد سمی سیگار اومده؛ همینجا کافیه بدونید که این مواد وقتی وارد ریه و بعد جریان خون میشن، به DNA سلولها آسیب میزنن. سلول آسیبدیده گاهی توانایی کنترل تقسیم خودش رو از دست میده و همینجا زمینهٔ سرطان شکل میگیره.
نکتهای که کمک میکنه سیگار و سرطان رو بهتر بفهمید: نیکوتین چیزیه که آدم رو به سیگار وابسته نگه میداره، نه لزوماً همون چیزی که سرطان میسازه. گزارش جراح عمومی آمریکا توضیح میده که سازوکار زیستی و رفتاری اعتیاد به نیکوتین شبیه اعتیاد به هروئین و کوکائینه [۵]. یعنی همون چیزی که ترک رو سخت میکنه (نیکوتین)، با چیزی که سرطانزاست (بقیهٔ مواد دود) فرق داره؛ خبر خوبش اینه که با ترک، هر دو مسئله همزمان حل میشن.
فهرست IARC: ۱۵ نوع سرطانی که سیگار ایجاد میکند
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC)، معتبرترین نهاد طبقهبندی مواد سرطانزا در جهان، برای سیگار در بالاترین سطح شواهد قرار داره: شواهد کافی برای اینکه سیگار باعث سرطان ریه، دهان، حلق، حنجره، مری، معده، روده، کبد، پانکراس، بینی و سینوسها، دهانهٔ رحم، تخمدان، مثانه، کلیه و حالب و لوسمی میلوئید میشه [۱]. جمعش میشه دستکم ۱۵ نوع سرطان؛ یعنی تقریباً هیچ اندامی از بدن کاملاً در امان نیست.
این فهرست دو نکتهٔ مهم داره. اول اینکه سرطان ریه معروفترین عضو این لیسته، ولی تنهاش نیست؛ سرطانهای دستگاه گوارش، دستگاه ادراری و حتی خون هم توش دیده میشن. دوم اینکه «شواهد کافی» بالاترین درجهٔ اطمینان علمیه، یعنی این رابطهها حدس نیستن، اثباتشدهان. آسیب سیگار به بافت ریه، از سرفهٔ مزمن تا COPD و آمفیزم، موضوع جداگانهایه که در مقالهٔ سیگار و ریه کامل بررسیش کردیم.
سرطان ریه، عدد به عدد
سرطان ریه شناختهشدهترین سرطان مرتبط با سیگاره و برای همین دادههای دقیقتری هم دربارهٔ روند بهبودش بعد از ترک وجود داره.
شواهد علمی
مطالعهٔ فرامینگهام نشون داد در سیگاریهای سنگین سابق، خطر سرطان ریه طی ۵ سال اول بعد از ترک ۳۹ درصد کم میشه؛ اما همین خطر تا ۲۵ سال بعد از ترک هم همچنان بیش از سه برابر هرگزسیگاریها باقی میمونه [۲]. جدول زمانی مراکز کنترل بیماریهای آمریکا هم میگه خطر سرطان ریه ۱۰ سال بعد از ترک نصف میشه [۳].
این دو عدد با هم تناقض ندارن، بلکه دو تیکه از یک تصویرن: افت خطر از همون سالهای اول شروع میشه و ادامه پیدا میکنه، ولی برای کسی که سالها سیگار سنگین کشیده، رسیدن به سطح یک هرگزسیگاری زمان میبره؛ حتی بعد از ۲۵ سال هم ممکنه خطر کمی بالاتر بمونه [۲]. این واقعیت نه دلیلی برای ناامیدی، بلکه دلیلیه برای زودتر شروعکردن: هرچی زودتر ترک کنید، زودتر وارد فاز کاهش خطر میشید.
چه چیزی برمیگرده: خطر سرطان ریه از همون سال اول شروع به افت میکنه و طی ۱۰ سال به نصف میرسه [۳]. این روند تدریجیه، ولی واقعیه و متوقف نمیشه.
سرطانهای کمترشناختهشده: مثانه، پانکراس، کلیه، دهانهٔ رحم و خون
وقتی حرف از سیگار و سرطان میشه، بیشتر آدمها فقط یاد ریه میافتن. اما فهرست IARC نشون میده دامنهٔ آسیب خیلی وسیعتره [۱]. سرطان مثانه و کلیه به این خاطر اتفاق میافتن که بخشی از مواد سمی دود سیگار از راه خون فیلتر میشن و از دستگاه ادراری عبور میکنن؛ یعنی این بافتها هم مستقیماً در معرض همون مواد سرطانزا قرار میگیرن. پانکراس و معده هم بهطور مشابه تحت تأثیر موادی قرار میگیرن که قورت داده میشن یا از راه خون به این اندامها میرسن؛ سیگار و دستگاه گوارش این مسیر رو اندام به اندام باز کرده.
سرطان دهانهٔ رحم و لوسمی میلوئید (نوعی سرطان خون) دو نمونهٔ دیگه از این فهرستن که نشون میدن آسیب سیگار به مرزهای دستگاه تنفسی محدود نمیشه؛ اثرات سیگار روی سلامت باروری زنان رو در مقالهٔ سیگار و باروری زنان جداگانه باز کردیم. نکتهٔ مشترک همهٔ این سرطانها اینه که هیچکدوم «طبیعی» یا «بخشی از پیری» نیستن؛ همهشون با یک عامل قابلتغییر، یعنی سیگار، ارتباط اثباتشده دارن.
خطر سرطان بعد از ترک: ۵، ۱۰ و ۲۵ سال
اگه دنبال یک جدول زمانی سادهاین، اینطوریه: طبق جمعبندی مراکز کنترل بیماریهای آمریکا، خطر سرطان دهان، گلو و حنجره طی ۵ تا ۱۰ سال بعد از ترک نصف میشه و خطر سرطان ریه طی ۱۰ سال نصف میشه [۳]. برای سرطان ریه در سیگاریهای سنگین سابق، دادههای فرامینگهام یک لایهٔ دقیقتر اضافه میکنن: افت ۳۹ درصدی در همون ۵ سال اول، ولی خطر باقیمونده تا ۲۵ سال بعد هم بالاتر از هرگزسیگاریهاست [۲].
پس چرا این دو عدد رو کنار هم میذاریم؟ چون واقعبینانهست: ترک سیگار معجزه نمیکنه و خطر رو یکشبه صفر نمیکنه، اما مسیر رو برمیگردونه. هر سالی که بدون سیگار میگذره، شما یک قدم به سمت سطح خطر یک هرگزسیگاری نزدیکتر میشید. برای کسی که سالهای کمتری سیگار کشیده، این مسیر معمولاً کوتاهتره؛ برای کسی که سالهای بیشتری کشیده، طولانیتره. ولی مسیر برای همه رو به پایینه، نه رو به بالا.
اگر سرطان دارید، باز هم ترک کمک میکند
خیلیها فکر میکنن اگه سرطان تشخیص داده بشه، دیگه ترک سیگار فایدهای نداره. این تصور درست نیست. اولین مرور بزرگ گزارش جراح عمومی آمریکا دربارهٔ اثر سیگار روی بیماران سرطانی نشون داد ادامهٔ مصرف سیگار بعد از تشخیص، مرگومیر کلی و مرگومیر ناشی از همون سرطان، سمیت درمان، احتمال بازگشت بیماری و احتمال سرطان دوم رو بیشتر میکنه [۴]. به زبان ساده: ترک، حتی بعد از تشخیص، میتونه روی نتیجهٔ درمان اثر بذاره.
هشدار
اگه شما یا یکی از نزدیکانتون در حال درمان سرطان هستید، برنامهٔ ترک سیگار رو (از جمله استفادهٔ احتمالی از جایگزینهای نیکوتین) حتماً با تیم درمانی یا پزشک معالج هماهنگ کنید؛ برخی داروها و پروتکلهای درمانی ممکنه نیاز به تنظیم خاصی داشته باشن.
جزئیات بیشتر دربارهٔ اینکه ترک سیگار بعد از تشخیص سرطان دقیقاً چه چیزهایی رو عوض میکنه و چطور باید شروعش کرد، در مقالهٔ ترک سیگار بعد از تشخیص سرطان اومده.
غربالگری برای سیگاریها
اگه سابقهٔ طولانی مصرف سیگار دارید یا الان هم سیگاری هستید، دربارهٔ غربالگری دورهای سرطان ریه با پزشک خودتون صحبت کنید. تشخیص زودهنگام معمولاً به معنای گزینههای درمانی بیشتر و نتیجهٔ بهتره؛ سن، تعداد سالهای مصرف و شرایط فردی شماست که تعیین میکنه چه برنامهٔ غربالگریای برای شما مناسبه، برای همین این تصمیم رو با پزشک بگیرید، نه بهتنهایی.
قدم بعدی شما
این مقاله بخشی از راهنمای جامعتر ضررهای سیگار برای بدن است که اندام به اندام سراغ آسیبهای سیگار رفته. اگه نکتهٔ اصلی این صفحه براتون این بود که خطر سرطان با ترک واقعاً کم میشه، قدم بعدیتون سادهست: فهرست کامل چیزهایی که با ترک سیگار برمیگردن یا بهتر میشن رو در فواید ترک سیگار ببینید و از همونجا شروع کنید.