شیوع کلی: پیمایش STEPS
آمار مصرف سیگار در ایران عمدتاً از پیمایشهای ملی STEPS سازمان جهانی بهداشت میآید که هر چند سال یکبار در کشور اجرا میشود. تازهترین آن، پیمایش STEPS سال ۲۰۲۱ با ۲۷٬۸۷۴ بزرگسال (۱۵٬۳۹۵ زن و ۱۲٬۴۷۹ مرد)، سه رقم کلیدی به دست داد: ۱۴٫۰۱ درصد از بزرگسالان ایرانی دخانیات مصرف میکردند (مردان ۲۵٫۸۸ درصد، زنان ۴٫۴۴ درصد)، ۹٫۳۳ درصد مشخصاً سیگار میکشیدند (مردان ۱۹٫۹۵ درصد، زنان ۰٫۷۷ درصد) و ۴٫۵ درصد قلیان مصرف میکردند (مردان ۵٫۵۶ درصد، زنان ۳٫۶۴ درصد) [۱].
پیمایش قبلی، STEPS سال ۲۰۱۶، در پروفایل کشوری سازمان جهانی بهداشت اینطور گزارش شده: مصرف کنونی هر نوع دخانیات ۱۳٫۶ درصد (مردان ۲۴٫۴ درصد، زنان ۳٫۸ درصد) و مصرف روزانهٔ سیگار ۹٫۴ درصد (مردان ۱۸٫۷ درصد، زنان ۰٫۸ درصد) [۴]. تحلیل دیگری از همین پیمایش STEPS ۲۰۱۶ که در نشریهٔ Frontiers in Public Health منتشر شده، رقمهای کمی متفاوت گزارش کرده: مصرف روزانهٔ سیگار ۹٫۷ درصد و مصرف کنونی هر نوع دخانیات ۱۴٫۱ درصد؛ همین تحلیل مواجههٔ منفعل با دود سیگار در خانه یا محل کار رو هم ۲۷٫۴ درصد گزارش کرده [۵].
اینکه دو تحلیل از یک پیمایش عدد کمی متفاوت بدهند طبیعی هست و معمولاً به تفاوت در تعریف دقیق «مصرفکننده» یا روش وزندهی نمونه برمیگرده؛ نکتهٔ مهم این هست که این ارقام رو با پیمایش سال ۲۰۲۱ قاطی نکنید، چون سال و روششناسی جمعآوری داده فرق داره. برای تصویر کاملتر آمار سیگار و مقایسه با جهان، آمار و حقایق سیگار و آمار مصرف دخانیات در جهان رو هم بخونید.
مردان و زنان
در هر پیمایشی که به آن نگاه کنید، یک الگو ثابت میمونه: سیگار کشیدن در ایران هنوز عمدتاً رفتاری مردانه هست. در پیمایش STEPS ۲۰۲۱، سیگار کشیدن در مردان (۱۹٫۹۵ درصد) نزدیک به ۲۶ برابر زنان (۰٫۷۷ درصد) بود [۱]؛ در پیمایش STEPS ۲۰۱۶ هم مصرف روزانهٔ سیگار در مردان (۱۸٫۷ درصد) بهمراتب بیشتر از زنان (۰٫۸ درصد) بود [۴].
اما وقتی قلیان رو هم به حساب بیاورید، این فاصله کمی جمعوجورتر میشه: سهم زنان در مصرف قلیان (۳٫۶۴ درصد) نزدیک به پنج برابر سهم آنها در سیگار هست [۱]. این یعنی برای شناخت واقعی الگوی مصرف دخانیات در زنان ایرانی، فقط به آمار سیگار نگاه نکنید؛ قلیان بخش مهمی از تصویر هست.
سن شروع و جوانان
عدد دقیق و ملی دربارهٔ میانگین سن شروع سیگار کشیدن در نوجوانان ایرانی در منابع این صفحه نیامده، اما آمار مصرف قلیان در میان دانشآموزان و دانشجویان تصویر روشنی از میزان مواجههٔ جوانان با دخانیات به دست میده؛ جزئیات آن رو در بخش بعدی میخونید. این نکته رو هم در نظر داشته باشید که آمار جوانان معمولاً از پیمایشهای جداگانه در مدرسه و دانشگاه جمعآوری میشه، نه از همان پیمایش خانوار STEPS که برای بزرگسالان به کار میره؛ برای همین نمیشه اعداد این دو گروه سنی رو مستقیم با هم مقایسه کرد.
هشدار
اگه نوجوان خانوادهتون سیگار یا قلیان مصرف میکنه، این رو شکست تربیتی نبینید. بهتره بدون قضاوت و سرزنش با او گفتوگو کنید و در صورت نیاز از مشاور مدرسه یا پزشک کمک بگیرید؛ نوجوانان بهخاطر رشد نیمهکامل مغز، سریعتر از بزرگسالان به نیکوتین وابسته میشن.
قلیان: تصویر متفاوت
قلیان در ایران، بهخصوص در میان جوانان، تصویری کاملاً متفاوت از سیگار داره. در بزرگسالان، پیمایش STEPS ۲۰۲۱ مصرف کنونی قلیان رو ۴٫۵ درصد گزارش کرده (مردان ۵٫۵۶ درصد، زنان ۳٫۶۴ درصد) [۱]. اما در دانشآموزان و دانشجویان، رقمها بهمراتب بالاتر هست.
شواهد علمی
فراتحلیلی از ۱۲۴ مطالعه با بیش از ۱۵۵ هزار شرکتکننده نشان داد ۳۴٫۴ درصد دانشآموزان دبیرستانی و ۳۲٫۳ درصد دانشجویان دانشگاه، دستکم یکبار در عمرشان قلیان کشیدهاند؛ مصرف در یک ماه یا هفتهٔ اخیر هم در دانشجویان ۲۱٫۵ درصد و در دانشآموزان ۱۶٫۶ درصد بود [۲].
این فاصلهٔ بزرگ بین شیوع قلیان در جوانان و بزرگسالان نشان میده قلیان معمولاً در سنین نوجوانی و جوانی وارد زندگی افراد میشه، نه در میانسالی. یکی از دلایل رایج این هست که خیلیها قلیان رو «سبکتر» یا «کمضررتر» از سیگار میدونن؛ برای بررسی اینکه این باور تا چه حد درست هست، ضررهای قلیان رو بخونید.
استانها و شهر و روستا
دادهای که تفکیک استانی یا شهری/روستایی دقیقی از مصرف سیگار در ایران بده و بشه مستقیم به آن استناد کرد، در منابع این صفحه در دست نیست. آنچه از پیمایشهای ملی میدونیم عمدتاً میانگین کشوری هست و لزوماً نشاندهندهٔ وضعیت هر استان یا شهر خاص نیست.
این نبود دادهٔ ریزتر یک محدودیت شناختهشده در پیمایشهای سلامت هست: برای اینکه نتیجهٔ استانی هم از نظر آماری قابلاعتماد باشه، نمونه باید در هر استان بهاندازهٔ کافی بزرگ باشه، در حالیکه هدف اصلی این پیمایشها معمولاً برآورد ملی هست. اگه بهدنبال تفاوتهای منطقهای دقیقتری هستید، بهتره به گزارشهای رسمی وزارت بهداشت یا مرکز آمار ایران مراجعه کنید تا عددی بدون منبع در ذهنتان نماند.
روند در سالهای اخیر
مقایسهٔ روند مصرف سیگار در ایران در طول زمان کار سادهای نیست، چون پیمایشها هر بار روششناسی و نمونهٔ متفاوتی دارن. اما یک تحلیل بلندمدت از دادههای بار جهانی بیماریها نشان میده شیوع کلی سیگار در ایران بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰ تقریباً ثابت و حدود ۱۲ درصد بوده؛ در این بازه، شیوع در مردان حدود ۱ درصد افزایش و در زنان حدود ۲ درصد کاهش یافته [۳].
این یعنی برخلاف تصور رایج که مصرف سیگار «داره کم میشه»، آمار بلندمدت داستان پیچیدهتری روایت میکنه: کاهش در زنان با افزایش کوچکی در مردان تقریباً خنثی شده. برای دیدن اینکه این روند در مقایسه با میانگین جهانی چه جایگاهی داره، بخش بعدی همین مقاله را بخونید.
بار بیماری و مرگ در ایران
طبق تحلیل بار جهانی بیماریها، مواجهه با دخانیات (شامل دود دست دوم) در سال ۲۰۱۰ پنجمین عامل خطر اصلی مرگ و از دست رفتن سالهای سالم زندگی (DALY) در ایران بود؛ بیشترین بار بیماری منتسب به آن مربوط به بیماری ایسکمیک قلب، بیماریهای مزمن تنفسی و بیماریهای عروق مغزی بود [۳].
پژوهش تازهتری هم که بار سرطانهای منتسب به عوامل خطر رو در ایران بین سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱ بررسی کرده، دخانیات رو، در کنار رژیم غذایی نامناسب و اضافهوزن، یکی از عوامل خطر اصلی سرطانهای قابلانتساب در کشور معرفی کرده [۶]. این دو پژوهش با هم نشان میدن که بار سیگار روی نظام سلامت ایران فقط به یک بیماری خاص محدود نمیشه، بلکه همزمان قلب، ریه، عروق مغزی و چند نوع سرطان رو درگیر میکنه. برای جزئیات کامل آسیب سیگار به اندامهای مختلف بدن، ضررهای سیگار برای بدن رو بخونید.
این ارقام دربارهٔ بار بیماری از دادههای نسبتاً قدیمیتر (۲۰۱۰ و مقایسهٔ ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۱) به دست آمدهاند، چون گزارشهای سطح کشوری با تفکیک ریز بیماریها معمولاً دیرتر از پیمایشهای شیوع منتشر میشن. با این حال، جهت کلی نتیجه، یعنی جایگاه بالای دخانیات در فهرست عوامل خطر مرگ و بیماری در ایران، در هر دو تحلیل یکسان هست.
قدم بعدی شما
اگه این آمار براتون زنگ خطر بود، اول ببینید سیگار سالانه چقدر از جیب شما هم خرج برمیداره: هزینهٔ سیگار در ایران رو بخونید یا با ماشینحساب هزینهٔ سیگار عدد دقیق خودتون رو حساب کنید. برای آشنایی با حقوق قانونیتون بهعنوان یک غیرسیگاری یا یک سیگاری که میخواد ترک کنه، قانون کنترل دخانیات در ایران رو هم از دست ندهید.