نوجوانان و سیگار: چرا شروع می‌کنند و چرا مغز نوجوان زودتر معتاد می‌شود

نه از هر ده سیگاری، قبل از ۱۸ سالگی شروع کرده‌اند

اگر با سیگار کشیدن نوجوانان روبه‌رو شده‌اید، این عدد شاید کمی آرامتان کند و هم نگرانتان کند: گزارش جامع جراح عمومی آمریکا نشان داده تقریباً ۹ نفر از هر ۱۰ سیگاری بزرگسال، مصرف را پیش از ۱۸ سالگی آغاز کرده‌اند ^[۱]. یعنی نوجوانی، از نظر آماری، همان دوره‌ای است که بیشترین ریسک شروع در آن وجود دارد؛ این موضوع، شکست شما به‌عنوان والد یا معلم نیست، بلکه یک الگوی شناخته‌شده در سراسر دنیاست.

در ایران هم همین الگو دیده می‌شود؛ یک پیمایش مبتنی بر پرسش‌نامهٔ استاندارد جهانی جوانان و تنباکو (GYTS) در میان دانش‌آموزان نوجوان شهر ورامین، هزار و صد و هشت دانش‌آموز را ثبت کرد که هزار و هفتاد و پنج نفرشان پاسخ دادند و وضعیت مصرف سیگار و قلیان را گزارش کردند ^[۴]. برای درک عمیق‌تر مکانیسم پشت این آمار، نیکوتین و اعتیاد توضیح می‌دهد که چرا اصلاً هر انسانی، نه فقط نوجوانان، در برابر نیکوتین آسیب‌پذیر است.

چرا شروع می‌کنند: دوستان، خانواده، تبلیغ، هویت

دلیل شروع سیگار کشیدن نوجوانان به‌ندرت یک عامل ساده است؛ معمولاً چند عامل هم‌زمان اثر می‌گذارند. فشار دوستان و میل به تعلق‌داشتن به یک گروه، یکی از قوی‌ترین محرک‌هاست. الگوبرداری از والدین یا اعضای بزرگ‌تر خانواده که سیگار می‌کشند، عامل دیگری است؛ نوجوان با دیدن این رفتار در نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش، آن را «طبیعی» یاد می‌گیرد. کنجکاوی طبیعی این سن، همراه با تصور غلط بزرگ‌تر یا مستقل‌تر به‌نظررسیدن، عامل سوم است.

بخشی از زمینهٔ آسیب‌پذیری هم می‌تواند ریشهٔ ژنتیکی داشته باشد؛ همان‌طور که در ژنتیک و اعتیاد به نیکوتین توضیح داده شده، برخی افراد از نظر زیستی سریع‌تر به نیکوتین وابسته می‌شوند. اما زمینهٔ ژنتیکی به‌تنهایی کافی نیست؛ محیط اطراف نوجوان، از جمله در دسترس‌بودن سیگار و محصولات جدید، نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

مغز نوجوان و نیکوتین

دلیل علمی این‌که چرا وابستگی در نوجوانان سریع‌تر شکل می‌گیرد، به رشد مغز برمی‌گردد. مغز انسان تا حدود بیست‌وپنج سالگی همچنان در حال شکل‌گیری است، و بخش‌های مسئول تصمیم‌گیری و کنترل تکانه، از آخرین بخش‌هایی هستند که کامل می‌شوند.

همین گزارش نشان داد مصرف سیگار الکترونیک در میان دانش‌آموزان دبیرستانی آمریکا بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۵ حدود ۹۰۰ درصد افزایش یافته است ^[۲]. این رشد سریع نشان می‌دهد محصولات جدید نیکوتین، مسیر تازه‌ای برای رسیدن نیکوتین به مغز نوجوانان باز کرده‌اند، دقیقاً در سنی که این مغز بیشترین حساسیت را دارد.

نشانه‌هایی که والدین باید ببینند

چند نشانه هست که والدین و معلمان می‌توانند به آن‌ها توجه کنند: بوی سیگار یا خوش‌بوکنندهٔ شدید روی لباس، سرفهٔ بی‌دلیل یا گلودرد مکرر، تحریک‌پذیری ناگهانی در ساعت‌های مشخصی از روز (که می‌تواند نشانهٔ علائم ترک نیکوتین باشد)، افت تدریجی عملکرد ورزشی، و کاهش پول توجیبی بدون توضیح روشن. دیده‌شدن وسایلی مثل فندک، کاغذ سیگار یا دستگاه‌های کوچک شارژی هم می‌تواند هشدار باشد.

حرف‌زدن با نوجوان: چه بگوییم، چه نگوییم

لحن گفت‌وگو با نوجوانی که سیگار می‌کشد، تعیین‌کننده است. بازجویی، تهدید یا شرمنده‌کردن، معمولاً نتیجهٔ عکس می‌دهد و باعث می‌شود نوجوان مصرفش را بیشتر پنهان کند. در عوض، گفت‌وگوی کنجکاوانه و بدون قضاوت («چی باعث شد امتحانش کنی؟») فضای بیشتری برای صداقت باز می‌کند.

مفید است به‌جای تمرکز صرف روی «ترسناک‌بودن» سیگار، دربارهٔ اعتیادآوربودن واقعی آن هم صادق باشید؛ نوجوانان معمولاً باورهای نادرستی مثل «فقط یکی که ضرری ندارد» دارند که در افسانه‌های نیکوتین به آن‌ها پاسخ داده شده. اگر نوجوان خودش ابراز تمایل به ترک کرد، نقش شما حمایت و همراهی است، نه کنترل کامل فرایند؛ حمایت خانواده در ترک سیگار راهنمای دقیق‌تری برای همین نقش ارائه می‌دهد.

ویپ و قلیان: دروازهٔ جدید

یکی از تغییرات مهم دههٔ اخیر، جایگزینی بخشی از سیگار سنتی با محصولات جدیدی مثل ویپ و قلیان در میان نوجوانان است. نظرسنجی ملی تنباکوی نوجوانان آمریکا در سال ۲۰۲۴ نشان داد نزدیک به ۱٫۶۳ میلیون دانش‌آموز مقطع راهنمایی و دبیرستان (۵٫۹ درصد) در آن سال سیگار الکترونیک مصرف می‌کردند؛ بیش از نیمی از مصرف‌کنندگان از انواع یک‌بارمصرف استفاده می‌کردند و بیشتر مصرف‌کنندگان دبیرستانی سراغ محصولات طعم‌دار رفته بودند ^[۳].

طعم‌های میوه‌ای و بسته‌بندی جذاب این محصولات، آن‌ها را برای نوجوانان کم‌خطرتر از سیگار سنتی جلوه می‌دهد، در حالی که نیکوتین موجود در آن‌ها همان اثر اعتیادآور را روی مغز در حال رشد دارد؛ به همین دلیل خیلی از والدین، دیرتر از سیگار سنتی متوجه ویپ‌کشیدن فرزندشان می‌شوند. راهنمای اختصاصی ویپ و نوجوانان دقیقاً همین موضوع را باز کرده: چرا ویپ برای این سن خطرناک‌تر از تصور رایج است و والدین چه کاری می‌توانند انجام دهند. برای مقایسهٔ کامل‌تر همهٔ این محصولات جدید، از قلیان تا آیکاس و تنباکوی حرارتی، قلیان، ویپ و تنباکو هم منبع خوبی است.

قدم بعدی شما

اگر متوجه شده‌اید نوجوان شما سیگار، ویپ یا قلیان مصرف می‌کند، اولین قدم یک گفت‌وگوی آرام و بدون قضاوت است، نه واکنش آنی. اگر او آماده یا مایل به ترک است، کمک به نوجوان برای ترک سیگار راهنمای گام‌به‌گام والدین را در اختیارتان می‌گذارد، و برای هرگونه تصمیم دارویی، حتماً پزشک یا داروساز را وارد ماجرا کنید.